شناخت اماکن تاریخی ایران
خلاصه کلاس درس شناخت اماکن تاریخی ایران
بخش اول: چشم‌انداز کلی تاریخ ایران و دسته‌بندی دوره‌ها
تاریخ ایران با یک خط زمانی مشخص دنبال می‌شود که از دوران باستان آغاز شده و تا عصر معاصر ادامه می‌یابد. این سلسله‌های حکومتی به ترتیب شامل: ایلامیان، مادها، هخامنشیان، سلوکیان، اشکانیان، و ساسانیان هستند. این دوران طولانی تا انتهای حکومت ساسانی، ایران باستان نامیده می‌شود.
- مدت زمان تقریبی حکومت‌ها در ایران باستان: ایلامیان حدود ۲۷۰۰ سال حکومت کردند که طولانی‌ترین دوره شناخته شده است. مادها تقریباً ۱۳۰ سال، هخامنشیان ۲۲۰ سال، سلوکیان حدود ۱۶۰ سال، اشکانیان ۴۷۰ سال، و ساسانیان ۴۲۰ سال حکومت کردند. این اعداد تقریبی بوده و در تاریخ هرگز قطعیت صددرصدی وجود ندارد.
- پایان ساسانیان: سقوط ساسانیان به دلیل متلاشی شدن و پوسیدگی از درون بود. در پایان این دوره، مردم دیگر تمایلی به دفاع از حکومت نداشتند، زیرا پادشاهی جهانی ساخته بود که «دفاع‌کردنی نبود»؛ به این معنا که فساد و ظلم داخلی باعث از دست رفتن “عصبیت” (باوری که مردم حاضرند به خاطر آن فداکاری کنند) شده بود. برای درک بهتر فضای سیاسی آن دوره، کتاب «در کشاکش دین و دولت» نوشته دکتر محمدعلی موحد پیشنهاد شده است.
ایران اسلامی و معاصر پس از ساسانیان، کشور ایران به ولایتی در امپراتوری‌های عربی تبدیل شد. این دوره با روی کار آمدن امویان (حدود ۹۰ سال) و سپس عباسیان (حدود ۵۰۰ سال) آغاز می‌شود. پایتخت این خلافت ابتدا دمشق و سپس بغداد بود (خلفای بغداد). در دل حکومت عباسی، حکومت‌های نیمه‌مختار یا مستقل در ایران ظهور کردند، مانند طاهریان، سامانیان، صفاریان و آل بویه.
پس از عباسیان، غزنویان و سپس سلجوقیان (از جمله حکومت‌های ترکان) روی کار آمدند. بعد از سلجوقیان، خوارزمشاهیان حکومت کردند تا اینکه ماجرای حمله مغول (چنگیزخان) رخ داد. پس از مغول‌ها، ایلخانان، تیموریان، صفویان، افغان‌ها (محمود و اشرف افغان)، افشاریه (نادرشاه)، زندیه (کریم‌خان) و قاجارها آمدند.
- حمله مغول: حمله مغول به دلیل خودخواهی حاکم اترار در شمال خراسان رخ داد که یک کاروان تجاری ۴۰۰ نفره مغول را دستگیر و اجناسشان را مصادره و بازرگانان را کشت. این اقدام، که متعاقباً با کشتن فرستادگان صلح چنگیزخان نیز همراه شد، بهانه‌ای برای حمله چنگیز فراهم کرد.
- سقوط صفویه: صفویه (۲۲۰ سال حکومت)، که بسیار قدرتمند بودند و اصفهان را ساختند، به دلیل تعصبات مذهبی زیاد و سخت‌گیری بر اقلیت‌های سنی (به ویژه در منطقه هرات) ضعیف شدند. نارضایتی شدید مردم باعث شد که وقتی افغان‌ها به اصفهان حمله کردند، لشکر افغان‌ها در طول مسیر توسط مردم محلی تقویت شد.
- حکومت‌های کوتاه: دوران افغان‌ها، افشاریه، و زندیه دوره‌های کوتاهی بودند. نادرشاه (افشاریه) ۱۳ سال حکومت کرد و در اوج اقتدار، به دلیل جنون و بهم ریختگی، حکومتش فروپاشید. کریم‌خان زند توانست یک آرامش نسبی ایجاد کند.
- دوران معاصر: دوران ایران معاصر تقریباً از قاجارها (۱۳۰ سال) تا پهلوی (۵۷ سال) را شامل می‌شود. پس از قاجار، رضاشاه حکومت را با کودتا به دست گرفت و دوران مدرن‌سازی ایران را آغاز کرد، اما در اوج اقتدار به دلیل جنگ جهانی و اشغال ایران در شهریور ۱۳۲۰، مجبور به کناره‌گیری شد.
بخش دوم: تقویم، تاریخ و محاسبه زمان
در جهان دو مدل اصلی برای محاسبه تقویم وجود دارد: ۱. تقویم خورشیدی (شمسی): محاسبه بر اساس چرخش زمین به دور خورشید (۳۶۵ و ربع روز). این تقویم، دقیق‌تر بوده و مناسب جوامع پیشرو و یکجانشین است. ۲. تقویم قمری (ماه): محاسبه بر اساس چرخش ماه به دور زمین (حدود ۳۵۵ روز). این تقویم حدود ۱۰ روز در سال از تقویم خورشیدی عقب‌تر می‌افتد و چون آغاز و پایان ماه‌های آن دقیق نیست (به دلیل تفاوت افق‌ها در رؤیت ماه)، به درد محاسبات رسمی و دولتی نمی‌خورد و عمدتاً مذهبی است.
- مبدأ تقویم‌ها: مبدأ تقویم (صفر تاریخ) با شکل محاسبه آن متفاوت است. تقویم هجری شمسی و قمری هر دو مبدأ خود را «هجرت پیامبر» از مکه به مدینه قرار داده‌اند.
- تقویم میلادی: این تقویم شکل محاسبه خورشیدی دارد، اما مبدأ آن «میلاد مسیح» است. تقویم میلادی، تقویم رایج جهانی است و تقریباً تمام کشورهای دنیا (به جز ایران، افغانستان، اتیوپی و نپال) از آن استفاده می‌کنند.
- اصلاح تقویم ایرانی: تقویم خورشیدی ما (که مبدأ آن هجرت است) توسط دانشمندانی همچون عمر خیام در قرن ششم و هفتم هجری اصلاح شد تا دقت آن افزایش یابد و کبیسه‌گیری در آن لحاظ شود. نوروز در تقویم ایرانی ثابت است و بر اساس اعتدال بهاری تنظیم شده است.
- پیش از میلاد (پ.م.): برای اشاره به رویدادهایی که قبل از میلاد مسیح رخ داده‌اند، از اصطلاح “پیش از میلاد” استفاده می‌شود. برای محاسبه سالی که در این دوره بوده، عدد پ.م. را به ۲۰۰۰ (سال‌های گذشته از میلاد مسیح تا قرن حاضر) اضافه می‌کنند.
بخش سوم: تمدن ایلام و زیگورات چُغازنبیل
ایلامیان ایلامیان تمدنی کهن و بسیار مهم در تاریخ ایران بودند.
- دوره زمانی: ایلامیان از حدود هزاره سوم (حدود ۵۰۰۰ سال پیش) تا هزاره اول پیش از میلاد حضور داشتند. دوره ایلامی خود به ایلام کهن، ایلام میانه و ایلام نو تقسیم می‌شود.
- جغرافیا: منطقه جنوب غربی ایران (خوزستان، فارس، کرمان و لرستان امروزی) منطقه نفوذ ایلامیان بود.
- زبان و فرهنگ: فرهنگ و به خصوص زبان ایلامی بسیار تأثیرگذار بود، تا جایی که حتی در دوران هخامنشیان (چند قرن بعد)، زبان غالب در حسابداری و دیوانی در تخت جمشید، ایلامی بود. از ۳۰ هزار لوح گلی کشف شده در کاخ خزانه تخت جمشید، حدود ۶۰۰ مورد سالم و به خط ایلامی بودند. این لوح‌ها اطلاعاتی درباره حقوق کارگران و نظام دیوانی هخامنشی ارائه می‌دهند.
- نام: ایلامی‌ها خود را «هَلتَمی» یا «سَرزَمین خدایان» می‌نامیدند. نام «ایلام» توسط همسایگانشان (سومری‌ها و بابلی‌ها) به آن‌ها داده شده و به معنی «کوهستان» یا «سرزمین طلوع خورشید» بود.
زیگورات چُغازنبیل اولین و مهم‌ترین اثر ایلامی شناخته شده در ایران، زیگورات چغازنبیل است.
- چیستی: «زیگورات» یک اسم عام به معنای «معبد مطبق» (پله‌پله) است که برای نزدیک شدن انسان به خدایان و انجام مناسک مذهبی توسط کاهنان ساخته می‌شد.
- ساخت: در حدود ۱۲۵۰ پیش از میلاد توسط شاه «اونتاش نپیریش» (اونتاش گال) ساخته شد. نام باستانی آن «دوراونتاش» به معنای «شهر اونتاش» بود. شاه این بنا را برای ستایش ایزدان بزرگ ایلامی، شوشیناک و ناپیریشا، ساخت.
- موقعیت: ۳۵ کیلومتری غرب شوشتر و ۴۰ کیلومتری شرق شوش (خوزستان).
- معماری: چغازنبیل یک سازه مربعی بزرگ به ابعاد ۱۰۵ در ۱۰۵ متر و در اصل ۵ طبقه (۵۲ متر ارتفاع) بوده است. امروز دو و نیم طبقه آن (حدود ۲۵ متر) باقی مانده است. این بنا دارای سه حصار (حفاظ) متمرکز بود و تنها کاهنان اجازه داشتند به طبقات بالاتر بروند.
- روش ساخت: یک ویژگی منحصربه‌فرد در معماری چغازنبیل این است که طبقات آن به صورت مجزا، هر کدام با پایه‌ای بر روی زمین ساخته شده بودند و روی دوش هم نبودند تا مقاومت بنا بیشتر شود.
- کتیبه‌ها و نفرین‌ها: بیش از ۵۰۰۰ کتیبه در آنجا کشف شده است که اکثراً جملات تکراری (نفرین‌نامه) هستند. این نفرین‌ها برای محافظت از بنا در برابر کسانی که آن را تخریب می‌کنند، نوشته شده بودند؛ به عنوان مثال، نفرین شده بود که «باشد که گرز مجازات خداوند شوشیناک به او فرود آید» و «نسلش منقرض شود».
- کشف و ثبت: این بنا در سال ۱۹۳۹ میلادی توسط کارشناسان شرکت نفت کشف شد و در سال ۱۳۵۸ خورشیدی، همزمان با نقش جهان و تخت جمشید، به عنوان یکی از اولین آثار ایران در فهرست میراث جهانی ثبت شد.
- جای پای کودک: یکی از جذابیت‌های نادر بنا، جای پای یک نوجوان ۱۲-۱۳ ساله است که در هنگام کار بر روی خشت خیس، حک شده و باقی مانده است. هنوز مشخص نیست که این جای پا نمادین (آیینی) بوده یا صرفاً یک اتفاق تصادفی.
سازه آبی: در محوطه چغازنبیل یک سازه آبی (استخر مانند) با کانال‌های شیب‌دار وجود دارد. دو نظریه در مورد کاربری آن مطرح است: یکی اینکه تصفیه‌خانه آب بوده (که به دلیل پایین‌تر بودن سطح بنا از رودخانه دز مورد تردید است) و دوم اینکه فاضلاب را از شهر خارج می‌کرده است. قطعی است که این سازه کاربری مرتبط با آب داشته است.
مباحث مطرح شده در منابع، مروری بر تاریخ تمدن ایلام و آثار باستانی مهم این دوره در ایران است. پس از بحث درباره چغازنبیل (اولین اثر مهم ایلامی)، توجه به دومین اثر مهم ایلامی معطوف می‌شود: هفت تپه.
کشف و کاوش تپه‌های باستانی
اکثر قریب به اتفاق آثار باستانی ایران، به‌ویژه تپه‌های باستانی، به صورت اتفاقی کشف شده‌اند. کشف آن‌ها نه بر اساس نقشه از پیش تعیین‌شده، بلکه اغلب در حین پروژه‌های ساختمانی، وقوع سیل، یا حوادث مشابه رخ داده است.
تپه باستانی با تپه‌های طبیعی تفاوت دارد؛ در تپه‌های طبیعی تنها خاک و سنگ یافت می‌شود، اما در تپه‌های باستانی آثاری از زندگی بشر مانند سفال، اسکلت، خوراکی، فضولات حیوانی، و سکه پیدا می‌شود.
نشانه‌های احتمالی تپه باستانی:
- موقعیت غیرعادی: برآمدگی در دشتی که ذاتاً صاف است.
- یافته‌های سطحی: وجود اشیای شکسته، به‌خصوص سفال شکسته و استخوان، روی تپه یا اطراف آن.
- روایات محلی: شنیدن داستان‌هایی از محلی‌ها مبنی بر یافتن کوزه یا سکه توسط اجدادشان.
روند کاوش باستان‌شناسی: باستان‌شناسان ابتدا در نقطه‌ای از تپه یک چاه عمودی به نام گمانه چاه حفر می‌کنند تا به سطح زمین بکر برسند. اگر این تپه باستانی باشد، در دیواره‌های گمانه، لایه‌های حاوی آثار زندگی (مانند سفال و استخوان) مشاهده می‌شود. سپس، برای بررسی دقیق‌تر، یک قسمت کوچک (مثلاً ۲ متر در ۲ متر) به صورت باز حفاری می‌شود که به آن ترانشه (به معنی برش یا شکاف) می‌گویند. کار باستان‌شناسی زمان‌بر است زیرا هر یافته باید بر اساس لایه‌ای که در آن قرار دارد، کدگذاری و ثبت شود. هر لایه نماینده یک دوره زمانی متفاوت (مثلاً هزار سال پیش) است؛ بنابراین، نباید لایه‌های مختلف با هم مخلوط شوند. هر بار که تپه‌ای کاوش می‌شود، یک فصل کاری محسوب می‌گردد. از آنجایی که باز کردن یک تپه باستانی، «ساعت شنی نابودی آن» را فعال می‌کند (به دلیل غارت، بلایای طبیعی، و کمبود فضا برای نگهداری آثار)، اغلب تنها یک “مشت نمونه خروار” کاوش می‌شود. پیش‌بینی می‌شود در آینده، برای حفظ میراث بشری، به جای کاوش فیزیکی، از اسکن برای مطالعه تپه‌ها استفاده شود.
چگونگی تشکیل تپه‌ها: تپه‌های باستانی عمدتاً در مناطقی شکل گرفتند که برای زندگی اولیه مناسب بودند (نزدیک آب و زمین‌های کشاورزی). هنگامی که یک سکونتگاه ساده بر اثر باران شدید، زلزله، یا حمله دشمن ویران می‌شد، آوار و وسایل باقی‌مانده زیر خاک مدفون می‌شدند. گروه‌های بعدی برای زندگی همان نقطه را انتخاب می‌کردند، چرا که مکانی خوب و کمی مرتفع بود و روی ویرانه‌های قدیمی خانه‌های خود را می‌ساختند. تکرار این فرآیند در طول هزاران سال، لایه‌لایه تپه‌های باستانی را شکل داده است.
هفت تپه (کافناک)
هفت تپه دومین اثر مهم ایلامی مورد بحث است و حدود ۱۰ کیلومتری جنوب شرق شوش قرار دارد.
- کشف: این محوطه در دهه ۱۳۴۰، در جریان ساخت کشت و صنعت نیشکر هفت تپه در خوزستان، به طور اتفاقی کشف شد. هنگام ساخت جاده، باستانی‌شناسان متوجه شدند که خاک‌برداری‌ها به یک تپه باستانی برخورد کرده است.
- مشخصات: وسعت آن حدود ۳۰ هکتار است و متعلق به دوره ایلام میانه (۱۵۰۰ تا ۱۳۵۰ پیش از میلاد)، که دوره‌ای بسیار پررونق بوده است، می‌باشد.
- نام باستانی: نام محلی آن هفت تپه بود، اما با بررسی یک کتیبه ۵۵ سطری به خط میخی ایلامی، مشخص شد که نام واقعی آن کافناک بوده است.
- پادشاه: پادشاه حاکم بر کافناک، تپتی آهار نام داشت، که خود را “آزادکننده ایلام از یوغ سلاطین کاسی‌ها” معرفی کرده است.
- یافته‌های کلیدی: یک مجموعه آرامگاهی، معبد، و احتمالاً پایه‌های یک زیگورات کوچک در آنجا کشف شده است.
- گور پادشاهی: یک گوربنای سنگی متعلق به تپتی آهار و خانواده‌اش پیدا شد. این گور، که ۱۰ متر طول و سقف ضربی (قوسی) داشت، یکی از قدیمی‌ترین سقف‌های قوسی جهان (حدود ۳۵۰۰ سال قدمت) محسوب می‌شود. در این گور ۲۰ اسکلت کشف شد که نشان می‌دهد این گور خانوادگی بوده و اجساد در زمان‌های متفاوتی در آن دفن شده‌اند.
- گور دسته‌جمعی: در کنار آرامگاه پادشاه، یک گور دسته‌جمعی با ۲۳ اسکلت (غالباً زن یا دختر جوان) یافت شد که تقریباً همزمان درگذشته بودند. این اجساد احتمالاً خدمه و همراهان پادشاه بودند که پس از مرگ او، با افتخار و خودخواسته (اغلب با خوردن شوکران/جام زهر) او را در دنیای پس از مرگ همراهی کرده‌اند.
انواع تدفین در هفت تپه: چهار مدل تدفین در هفت تپه مشاهده شده است:
- سردابی: تدفین در اتاقک سنگی یا آجری (مانند گور پادشاه).
- تابوت سفالی: تدفین در تابوت‌هایی از جنس سفال (گران‌قیمت).
- تدفین خمره‌ای: قرار دادن مرده در خمره‌های بزرگ. این روش بسیار عجیب است، زیرا خمره‌ها سرمایه غذایی و بسیار ارزشمند بودند. دلایل احتمالی برای این نوع تدفین شامل جلوگیری از شیوع بیماری‌ها، حفاظت از جسد در برابر حیوانات وحشی، یا دلبستگی‌های شخصی بوده است.
- تدفین معمولی: به سادگی در زیر خاک.
توکن‌ها (اجزای شمارش): در هفت تپه، توکن‌هایی (توپ‌های گلی توخالی، مانند طالبی‌های کوچک) کشف شده است که در دوران پیش از گسترش خط، برای حساب و کتاب در تجارت استفاده می‌شدند. درون توکن، اشکال گلی قرار داده می‌شد که تعداد اجناس مورد معامله (مثلاً ۱۰ گوسفند) را نشان می‌دادند. سپس توکن مهر و موم می‌شد. خریدار با شکستن توکن و شمارش اشیای درون آن، تعداد اجناس تحویلی توسط کارگر را تأیید می‌کرد. این سیستم به عنوان «پدر رمز ارزها» شناخته می‌شود.
کولفرح (نارسینا)
کولفرح یا کولفره، سومین اثر ایلامی است که در منطقه ایذه (ایذه) واقع شده است و دارای شش نقش برجسته سنگی بزرگ است.
- نام باستانی: اسم باستانی آن نارسینا بوده است.
- معنای محلی: کلمه محلی “کول” به معنای دره است. “فره” می‌تواند به معنای فروغ ایزدی یا مهبت باشد (به معنی دره دارای مهبت ایزدی) یا “فرح” به معنی دلگشا باشد. همچنین “فره” در زبان محلی به معنی کبک نیز هست.
- نیایشگاه: این محوطه یک نیایشگاه بوده و حدود ۴۰۰ تصویر انسان و ۳۹ حیوان (اغلب گاو در حال قربانی) در حال نیایش یا قربانی دیده می‌شود.
- حاکم و کتیبه: یکی از نقش برجسته‌ها مربوط به هانی، حاکم مستقل آیاپیر (ایذه امروزی) است که در آن مراسم قربانی را نشان می‌دهد. این اثر متعلق به ۷۰۰ پیش از میلاد (دوره ایلام نو) است.
- اهمیت هنری: کتیبه‌ها در این محوطه به شکلی بسیار هنرمندانه، به طور مستقیم بر روی نقاشی‌های سنگی حجاری شده‌اند که آن را به یکی از سندهای مهم در گرافیک باستانی تبدیل می‌کند.
- موسیقی: در این نگاره‌ها، صحنه‌های موسیقی شامل سه نوازنده با سازهای مختلف (دو چنگ و یک دف مربعی) دیده می‌شود، که نشان‌دهنده اهمیت موسیقی و پیشرفت آن تا مرحله هم‌نوازی در فرهنگ ایلام است.
- احترام به پادشاه: در این نگاره‌ها، افراد جلوی پادشاه دست خود را جلوی دهانشان گرفته‌اند، که نشان‌دهنده احترامی باستانی (برای جلوگیری از انتشار بو یا بیماری) است.
اشکفت سلمان (تاریکیشاه)
اشکفت سلمان (اشکفت به معنی شکاف یا غار) چهارمین اثر ایلامی مورد بررسی است که در ۳ کیلومتری ایذه قرار دارد.
- نام باستانی: نام واقعی این محل تاریکیشاه بوده است.
- کتیبه: این محوطه حاوی بزرگترین سنگ‌نوشته دوره ایلام نو است.
- اهمیت حضور زنان: اشکفت سلمان از نظر فرهنگی اهمیت بسیار بالایی دارد، چرا که برای اولین بار حضور برجسته زنان هم‌تراز با مردان در نگاره‌ها دیده می‌شود.
- نقش برجسته‌ها: چهار نقش برجسته وجود دارد که هانی، وزیرش شوترورو، و همسرش آمانتا را در حال انجام یک مراسم مذهبی نشان می‌دهد. همسر پادشاه (آمانتا) دقیقاً پشت سر شاه ایستاده و از نظر قد و قامت هم‌تراز با او تراشیده شده است. همچنین تصویری از فرزندشان نیز در کنار آن‌ها وجود دارد.
- وضعیت اجتماعی زنان: اسناد نشان می‌دهد که در دوره ایلام، زنان دارای جایگاه اجتماعی بالایی بودند؛ آن‌ها اسناد را امضا می‌کردند، دادوستد داشتند، ارث می‌بردند و وصیت می‌نوشتند.
- آداب مذهبی: شاه و همسرش در حال نیایش، پابرهنه تصویر شده‌اند، که سنت درآوردن کفش در مکان‌های مقدس را (مانند داستان موسی) نشان می‌دهد.
- آسیب‌ها: متأسفانه برخی از آثار موجود در بخش‌های پایینی محوطه به دلیل دسترسی آسان و عدم حفاظت کافی، از بین رفته‌اند و بر روی برخی کتیبه‌های باستانی با اسپری نقاشی کشیده شده است.
پژوهشگران و میراث‌بانان: کاوش‌های کولفرح توسط پروفسور گریشمن فرانسوی انجام شد. آقای عبدالرحیم اسدپور (که چوپان محلی بود) به مدت ۱۵ روز گریشمن را همراهی کرد. گریشمن اهمیت آثار را برای او شرح داد و اسدپور پس از آن به مدت ۴۰ سال به عنوان نگهبان و حافظ میراث فرهنگی ایلام در آن منطقه خدمت کرد. این نشان می‌دهد که چگونه آگاهی‌بخشی می‌تواند یک فرد محلی را به حافظ مهم تمدن باستانی تبدیل کند.
۱. ظهور مادها و معمای تاریخی آن‌ها
مباحث تاریخی با اشاره به سابقهٔ جنگ‌های چند دهه‌ای در غرب ایران، به‌ویژه میان ایلامی‌ها در جنوب غربی و آشوری‌ها در شمال عراق، آغاز می‌شود. در نهایت آشوری‌ها موفق به شکست دولت ایلام می‌شوند، اما تأکید می‌شود که شکست حکومت به معنای نابودی مردم و فرهنگ آن‌ها نیست؛ فرهنگ ایلامی (شامل زبان و دیوان‌سالاری) برای مدت‌ها، حتی تا دورهٔ هخامنشیان، باقی ماند.
در این میان، در فلات مرکزی و غرب ایران، قبایل کوچک و متفرق مادی زندگی می‌کردند که اتحاد نداشتند و پیوسته توسط آشوری‌ها مورد غارت و حمله قرار می‌گرفتند.
ظهور دیاکو (دهیوکه) سرآغاز اتحاد مادها بود. دیاکو با برقراری عدالت و قضاوت منصفانه، در میان قبایل مادی محبوبیت یافت. او توانست این قبایل را متحد کند و به تدریج تبدیل به رهبری شبه‌حکومتی شد. این حکومت نوپا توسط چهار نفر به ترتیب اداره شد: دیاکو، فرَوَرتِیش، خشَثرَیتَه و ایشتوویگو (آستیاگ/اچتی‌بیگو). این چهار پادشاه مجموعاً حدود ۱۳۰ سال حکومت کردند.
معمای مادها (فقدان شواهد باستان‌شناسی)
یکی از عجیب‌ترین نکات در تاریخ ایران باستان این است که تقریباً هیچ اثر باستانی مستقیمی از مادها یافت نشده است:
- فقدان کتیبه و سکه: با وجود ۱۳۰ سال حکومت، نه کتیبه‌ای از خود به‌جا گذاشته‌اند و نه سکه‌ای ضرب کرده‌اند، در حالی که سکه اولین نشانهٔ وجود یک حکومت مرکزی است.
- فرضیات موجود: برخی معتقدند که مادها ساختار قبیله‌ای خود را حفظ کرده بودند و زندگی ساده‌ای داشتند (مانند عشایر)، به همین دلیل نیاز به شهرنشینی گسترده یا ضرب سکه نداشتند. احتمال دیگر این است که آثار آن‌ها هنوز کشف نشده یا به مرور زمان از بین رفته است.
۲. هگمتانه و راز پایتخت ماد
هگمتانه، پایتخت منسوب به مادها، در همدان واقع شده و یکی از بزرگترین محوطه‌های باستان‌شناسی ایران (حدود ۳۵ هکتار) است. با وجود کاوش‌های گسترده و یافتن آثار بسیار ارزشمند (از جمله کتیبه‌ها و لوح‌های زرین) از دوره‌های اسلامی، ساسانی، هخامنشی و اشکانی، لایه‌های مربوط به مادها در زیر آثار هخامنشیان یافت نشده است.
- یافته‌های هگمتانه: کاوش‌ها در هگمتانه و محدودهٔ شهر همدان (از جمله میدان امام خمینی)، به‌ویژه از دورهٔ اشکانی، یک شهر منظم شطرنجی با خیابان‌های اصلی و فرعی و ساختار دفاعی منسجم را نشان داد. این معماری هوشمندانه شامل اتاق‌های کوچک و درهای کوتاه بود که علت اصلی آن صرفه‌جویی در انرژی و حفظ گرما در زمستان‌های سرد همدان بود.
- بناهای مذهبی: آرامگاه استر و مردخای، دومین مکان مقدس یهودیان جهان، نیز در همدان واقع است.
۳. تپه سیلک و انقلاب کشاورزی
تپه سیلک در جنوب غرب کاشان، گرچه شامل لایه‌ای مادی است، اما اهمیت آن به دلیل قدمت بسیار بیشتر و ارتباط آن با انقلاب کشاورزی است.
ریشه‌های کشاورزی و استقرار انسان:
انسان‌های اولیه گردآورنده-شکارچی بودند و مدام در حال حرکت بودند. زندگی کوچ‌روانه باعث می‌شد که آن‌ها متوجه فرآیند رشد و روییدن گیاهان نشوند. استقرار در یک مکان، که احتمالاً به دلیل نیاز زنان (که دائم باردار بودند یا کودک کوچک داشتند و نمی‌توانستند برای شکار حرکت کنند) رخ داد، منجر به کشف کشاورزی شد. این توانایی برای کنترل تولید غذا (چه بکاریم و چقدر بکاریم) یک انقلاب محسوب می‌شود.
- قدمت سیلک: تپه سیلک یکی از اولین مناطقی در فلات ایران است که شواهد استقرار (حدود ۸۰۰۰ سال پیش) در آن دیده شده و این استقرار به دلیل وجود منابع آبی فراوان بوده است.
- آسیب‌ها: متأسفانه تپه سیلک پس از انقلاب ۱۳۵۷ مورد هجوم و غارت قرار گرفت و زمین‌های اطراف آن برای کشاورزی و ساخت‌وساز تخریب شدند.
- ویژگی‌های باستان‌شناسی سیلک:
- زیگورات احتمالی: در سیلک بقایای یک سازهٔ پله‌ای کوچک یافت شده که می‌تواند یک زیگورات باشد. اگر این موضوع تأیید شود، نشان‌دهندهٔ ساخت زیگورات در فلات مرکزی ایران است (که پیش‌تر گمان می‌رفت تنها در غرب و جنوب غرب رایج بوده).
- تدفین‌ها: کشف اسکلت یک دختر ۱۰ ساله (۵۵۰۰ سال قدمت) که در اثر ریزش سقف (احتمالاً در یک حادثه یا زلزله) جان باخته، حاکی از حوادث طبیعی در آن دوره است. حفظ اسکلت‌های سیلک به دلیل قلیایی بودن خاک منطقه است.
- سفالینه‌ها: سفال‌های سیلک بسیار مهم و شاخص هستند. این سفال‌ها تنوع زیستی منطقه (انواع گوزن‌ها، بزها، پرندگان و آبزیان) و همچنین مراسم آیینی، رقص‌های دسته‌جمعی و شمن‌ها را به تصویر کشیده‌اند.
۴. آیین‌های تدفین و دین‌های باستانی ایران
در منابع، بحث‌های مهمی دربارهٔ آیین‌های تدفین و ارتباط آن با دین‌های ایران باستان مطرح شده است:
تدفین خمره‌ای (Pot Burials):
در دوره‌هایی مانند اشکانیان، تدفین اجساد در خمره (گور خمره‌ای) رواج داشت. این تدفین‌ها اغلب به‌شکل جنینی و رو به شرق (به سمت خورشید) انجام می‌شد که احتمالاً ریشه در توجه به نور و گرما داشت. تدفین خمره‌ای همچنین ممکن است به دلایل بهداشتی یا برای حفظ جسد در برابر حیوانات در دوران سرمای شدید انجام می‌شده است.
دخمه‌های مادی (گورهای صخره‌ای):
دخمه‌ها یا گورهای صخره‌ای، سازه‌هایی هستند که در دل کوه‌ها ایجاد شده‌اند و بدون کتیبه هستند. این‌ها اغلب به دورهٔ مادی منسوب‌اند، اگرچه قدمت برخی از آن‌ها ممکن است جدیدتر یا قدیمی‌تر از مادها باشد.
- دخمه شیرین و فرهاد (کیکاگوس) در صحنه (کرمانشاه): این دخمه تنها دخمهٔ دو طبقهٔ ایران است. ورودی آن مرتفع بود تا دسترسی به آن سخت باشد و در داخل دارای سازهای شبیه چاه برای ورود به طبقهٔ پایین‌تر (شبیه تلهٔ دزدگیر) است.
- دخمه دُکّان داوود در سرپل ذهاب: این دخمه یگانه دخمه‌ای در ایران است که نگارهٔ انسان دارد. نگاره، فردی روحانی (احتمالاً موبد زرتشتی) را نشان می‌دهد که دستش را به نشانهٔ نیایش بالا برده و یک بَرسَم (شاخه‌های گیاه برای دعا) در دست دارد. این تصویر، که به احتمال زیاد یا پیشازرتشتی است یا بعداً اضافه شده، با سنت زرتشتیان که برای خود گور نمی‌ساختند، در تضاد است.
تناقضات زرتشت و هخامنشیان:
این گورهای صخره‌ای نشان می‌دهند که هخامنشیان زرتشتی نبوده‌اند. پادشاهان ساسانی که قطعاً زرتشتی بودند، هیچ گوری برای خود نساختند، اما پادشاهان هخامنشی دارای گورهای باشکوه (مانند نقوش رستم) هستند. همچنین، کتیبه‌های هخامنشی (مانند بیستون) تنها از اهورامزدا یاد می‌کنند و هیچ اشاره‌ای مستقیم به زرتشت، اوستا یا آتشکده ندارند. اهورامزدا یک خدای پیشازرتشتی بوده است، بنابراین صرف نام بردن از او دلیلی بر زرتشتی بودن نیست.
آیین مهرپرستی و زروانیسم:
- مهرپرستی (Mithraism): در ایران یک آیین رازورانه بود که از ثبت یا تصویرسازی اجتناب می‌کرد. به همین دلیل، برخلاف اروپا (که هزاران تصویر از قربانی کردن گاو توسط میترا یافت شده)، ما تقریباً هیچ نشانهٔ مادی از این آیین نداریم. مراسم مهرپرستی در مهرابه‌ها (مکان مهر و روشنایی) برگزار می‌شد و شامل هفت مرحلهٔ ورودی بود که آخرین آن «پیر» بود (که یک مقام است، نه سن).
- ریشه‌های باقی‌مانده: هنوز در برخی مناطق مانند نیاسر کاشان، در روز عید قربان، رسمی شبیه به قربانی کردن گاو و ریختن خون آن در آب چشمه برای طلب برکت انجام می‌شود که احتمالاً ریشه در آیین مهر دارد.
- زروانیسم: یک باور فلسفی عمیق‌تر و قدیمی‌تر است که زمان (زروان) را خدای مطلق و خالق می‌دانست. این آیین مبنای تمام خلقت را زمان می‌داند و عمدتاً از طریق روایت‌ها (و نه کتیبه یا تصویر) شناخته شده است.
ریشه‌های بهداشتی در پوشش روحانیون:
این سنت که روحانیون در ادیان مختلف (اسلام، زرتشت، یهودیت) سر خود را می‌پوشانند، ریشه‌ای بهداشتی دارد. در گذشته، در مکان‌های تجمع (مانند معابد)، برای جلوگیری از انتقال آلودگی‌ها و حشرات (مانند شپش) تأکید می‌شد که سرها پوشیده باشد. این الزام به مرور زمان تبدیل به یک سنت آیینی و مذهبی شد.