آشنایی با فرهنگ اقوام ایران زمین

خلاصه کلاس درس آشنایی با فرهنگ و اقوام ایران زمین

اول. ساختار کلاس و مواد درسی

کلاس بر پایه کتاب “شناخت فرهنگ اقوام” تدریس می‌شود. به منظور صرفه‌جویی در وقت و به دلیل حجم بالای کتاب، نکات مهم آن به صورت تست توسط استاد استخراج شده و در اختیار دانشجویان قرار گرفته است.

برای قبولی و کسب حداقل نمره، معمولاً مطالعه تست‌ها کافی است.
اما برای تسلط بیشتر و فهم عمیق موضوع، مطالعه کامل جزوه، تست‌ها و خود کتاب توصیه شده است.
روش تدریس در کلاس عموماً به این صورت است که هر دانشجو یک تست را می‌خواند و در صورت نیاز، توضیحات تکمیلی توسط استاد ارائه می‌شود.

دوم. مفهوم فرهنگ و تمایزات بشری

فرهنگ به عنوان بزرگترین نیاز جامعه بشری شناخته می‌شود. جامعه‌ای که فاقد فرهنگ باشد، رشد نمی‌کند و صرفاً به یک جامعه مصرف‌کننده تبدیل خواهد شد.

وجه تمایز انسان و حیوان، فرهنگ است.
تعریف فرهنگ (به نقل از تیلور): فرهنگ و تمدن، کلیت همتافته و مجموعه‌ای کسب‌شده است که شامل دین، صنعت، هنر، قانون، اخلاقیات، آداب و رسوم، و هرگونه استعداد، مهارت، تکنیک و عادتی است که انسان به واسطه عضویت در جامعه کسب می‌کند.
ویژگی‌های فعالیت‌های فرهنگی: تمام فعالیت‌های فرهنگی دارای وجه مشترک آموختنی (باید آموزش داده شوند)، سیالیت (خشک و ثابت نیستند)، اکتسابی (کسب کردنی)، انعطاف‌پذیر (با گذشت زمان تغییر می‌کنند) و تدریجی بودن (زمان‌بر هستند) هستند.
نسبت فرهنگ و تمدن: فرهنگ نسبت زیربنا به روبنا را با تمدن دارد. تمدن (مانند فناوری) می‌تواند به سرعت کسب یا از دست برود، اما کار فرهنگی تدریجی است و با زور و اقدامات ضربتی پیش نمی‌رود.

سوم. سیر تحول انسان و انقلاب‌های سه‌گانه

تاریخ حیات از مقیاس کیهانی تا شکل‌گیری انسان، مراحل مختلفی را طی کرده است:

منشأ گیتی: جهان حدود ۱۳.۸ میلیارد سال پیش با واقعه مهبانگ (Big Bang) شکل گرفت.
تشکیل زمین: کره زمین حدود ۴.۵ میلیارد سال پیش درست شد.
ظهور حیات: حیات (میکروارگانیسم‌ها، باکتری‌ها و جلبک‌ها) حدود ۱ تا ۲ میلیارد سال پیش در آب‌ها شکل گرفت.
پیدایش انسان: قدیمی‌ترین فسیل‌های انسان (یا اسکلت‌ها) حدود ۳ تا ۴ میلیون سال پیش در شرق آفریقا پیدا شده‌اند.
راست قامتی: انسان حدود ۲ میلیون سال پیش به دلیل تغییرات آب و هوایی و اجبار به حرکت در دشت‌ها، به تدریج راست‌قامت شد. این راست قامتی باعث آزادی دست‌ها برای کارهای ظریف شد، اما عوارضی همچون کمردرد و مشکل در زایمان (به دلیل تنگی مسیر عبور نوزاد) را به دنبال داشت.
کشف آتش: آتش حدود ۳۰۰ هزار سال پیش به صورت گسترده توسط انسان کشف و کنترل شد. انسان تنها موجود زنده‌ای است که آگاهانه به سمت آتش می‌رود و آن را ایجاد، کنترل و جابجا می‌کند.
- پیامدهای آتش: یکی از مهم‌ترین پیامدها، تنوع غذایی بود. پختن غذاهای سفت، امکان دریافت بیشتر ویتامین و پروتئین را فراهم کرد که در نهایت منجر به بزرگ‌تر و پیچیده‌تر شدن مغز انسان شد (حدود ۱۴۰۰ تا ۱۵۰۰ سی‌سی). همچنین، آتش باعث ایمنی در برابر حیوانات وحشی و حشرات، گرمایش و افزایش زمان استراحت و خواب شد.
انقلاب‌های سه‌گانه تاریخی:
1. انقلاب شناختی (Cognitive Revolution): حدود ۷۰ هزار سال پیش. این انقلاب با ورود انسان به جهان خیال و تخیل (رویاپردازی) و تقویت حافظه آینده‌نگر همراه بود.
2. انقلاب کشاورزی (Agricultural Revolution): بین ۱۰ تا ۱۲ هزار سال پیش. منجر به یکجانشینی و کنترل منابع غذایی شد.
3. انقلاب علمی (Scientific Revolution): حدود ۵۰۰ سال پیش (از قرن ۱۵ میلادی به بعد). که به پیدایش علم مدرن و جستجوی روابط علت و معلولی انجامید.

چهارم. حافظه آینده، مرگ و ماوراءالطبیعه

حافظه آینده: انسان تنها موجودی است که حافظه آینده دارد؛ یعنی می‌تواند برای سال‌ها بعد برنامه‌ریزی کند. این توانایی منشأ اضطراب و نگرانی‌های آینده (مانند سرنوشت فرزندان) است.
آگاهی از مرگ: انسان تنها جانداری است که می‌داند خواهد مُرد. این آگاهی باعث شکل‌گیری حس فلسفی و سؤال در مورد معنای تلاش در زندگی شده است.
اعتقاد به زندگی پس از مرگ: این باور از عدم تمایل انسان به پذیرش پایان مطلق حیات و تلاش برای معنا بخشیدن به آن نشأت می‌گیرد. دفن ابزار و خوراکی در کنار جسد در دوران باستان، نشان‌دهنده اعتقاد به ادامه زندگی در دنیای دیگر بوده است.
تجربیات نزدیک به مرگ (NDE): این تجربیات (مانند دیدن تونل سفید، احساس سبکی) پیامد قانون بقا (Law of Survival) هستند. در هنگام شوک شدید، قانون بقا فوراً خون را به سمت مغز (مهم‌ترین عضو) می‌کشد. حجم ناگهانی خون که وارد مغز می‌شود، موجب اختلال فیزیولوژیک (توهم) می‌گردد. محتوای این توهمات تحت تأثیر باورها و زمینه‌های مذهبی شخص شکل می‌گیرد (مثلاً دیدن قدیسین مطابق با دین فرد).
روح: وجود روح جزو اعتقادات است و به دلیل عدم امکان اثبات عینی، نمی‌توان آن را مانند یک پدیده علمی ثابت کرد.

پنجم. اسطوره، فولکلور و ایزدبانوان ایرانی

اسطوره (Myth): قصه‌ای است که یک پایش بر زمین و پایش دیگر در آسمان است؛ یعنی دارای ریشه‌ای حقیقی است که با اغراق و خیال همراه شده و جنبه فراانسانی پیدا کرده است. اسطوره بستر مناسبی برای انتقال مفاهیم عمیق است.
جشن (Jashn): در ایران باستان بیشتر به معنای نیایش و ستایش (مثل کلمه “یزد” یا “یسنه”) بوده است و نه لزوماً پایکوبی شبانه‌روزی.
آناهیتا (ایزدبانو):
- مفهوم لغوی: از ریشه “اهیتا” (ناپاک/آلوده) است و با افزودن “آن” (An) به معنای پاک و آلوده نشده تبدیل می‌شود.
- کارکردها: آناهیتا ایزدبانوی آب‌های جاری و حامی زنان، کودکان و گمشدگان بود.
- آداب فرهنگی: آب ریختن پشت مسافر نماد سپردن او به محافظت آناهیتا (حامی گمشدگان) است. همچنین، مهریه حضرت فاطمه زهرا (س) که آب تعیین شده است، ادامه سنت فرهنگی تقدس آب و ارتباط آن با بانوان است.
- نماد: ایرانیان قدیسین خود را با نماد گل‌ها معرفی می‌کردند. گل “الستون” نماد آناهیتا بوده و زنان هنگام دلتنگی یا گم شدن همسر، با آن درددل می‌کردند تا او را به عزیزانشان برساند.

ششم. تمدن‌ها و اقوام ایرانی پیش از آریایی‌ها

مهاجرت آریایی‌ها: آریایی‌ها حدود ۳۰۰۰ سال پیش (۵۰۰۰ سال قبل از میلاد) از شمال وارد فلات ایران شدند.
اقوام پیشین: سرزمین ایران پیش از ورود آریایی‌ها مسکونی بود و اقوامی مانند تپوران، کادوسیان و آماردان (جنوب دریای مازندران) در آن زندگی می‌کردند.
ایلامی‌ها: مهم‌ترین آثارشان در خوزستان (شوش، چغازنبیل) قرار دارد. چغازنبیل بزرگترین زیگورات (معابد چند طبقه برای نزدیک شدن به خدایان) ایران است.
لولوبی‌ها: در منطقه کردستان و کرمانشاه می‌زیستند. سنگ‌نگاره آنوبانی‌نی در سرپل ذهاب، قدیمی‌ترین نقش‌برجسته ایران، مربوط به این قوم است.
کاسی‌ها: ساکن دامنه‌های زاگرس (استان لرستان امروز) بودند. هنر مفرغ‌کاری مهم‌ترین دستاورد آن‌ها بود و تربیت اسب را به مردم بین‌النهرین آموختند.
ساختار جامعه آریایی (بر اساس اوستا): سلسله مراتب جامعه دودمانی آریایی شامل نمان (خانه)، ویس (چند خانه/تیره)، زنتو (چند تیره/قبیله) و دهیو (سرزمین استقرار قبایل) بود.

هفتم. نظریه‌های سقوط تمدن

مراحل سه‌گانه ابن خلدون: ابن خلدون (جامعه‌شناس قرن ۸ هجری) معتقد بود تمدن‌ها سه مرحله را طی می‌کنند:
1. پویایی: قدرت، جسارت و تسخیر.
2. بزولی: غرور و تجمل (رفاه‌زدگی).
3. رفاز: انحطاط و سقوط. (در این چرخه، هر حکومتی که سقوط می‌کند، حکومت بعدی با قدرت جدید این مسیر را تکرار می‌کند.)
مراحل سه‌گانه مالک بن‌نبی (تمدن اسلامی): مالک بن‌نبی، دانشمند الجزایری، مراحل شکل‌گیری و سقوط تمدن اسلامی را سه مرحله می‌داند:
1. روح: معنویت، خلوص نیت و کار برای خدا.
2. عقل: حساب و کتاب، قانون‌گذاری و عقلانیت.
3. غریزه: فرو افتادن به غرایض (مانند چاپیدن و لذت‌طلبی) و تکرار چرخه سقوط.

۱. سه‌گانه یووال نوح حراری و اهمیت جهانی آن

یووال نوح حراری، نویسنده‌ای اسرائیلی است . افراد بزرگ واقعی، از جمله حراری، از چهارچوب‌های جغرافیایی و ایدئولوژیک رها شده و جهانی فکر می‌کنند . سه‌گانه مهم او به شرح زیر است:

کتاب اول: انسان خردمند (هومو ساپینز - تاریخ بشر) این کتاب به موضوع تاریخ بشر می‌پردازد و مسیر آغاز و پیشرفت انسان را به صورت علمی بررسی می‌کند . حراری نشان می‌دهد که چگونه یک موجود (انسان) حرکت کرده، به چندین گونه تقسیم شده و توانسته خود را نجات دهد . او توضیح می‌دهد که چطور مهاجرت از آفریقا به اندونزی اتفاق افتاده، مثلاً با گرفتن خط ساحلی و جابه‌جایی در طول نسل‌ها (ده کیلومتر در هر نسل ۲۰ ساله) که در نهایت علمی و منطقی است . این کتاب در ایران به دلیل “آگاهی‌بخش بودن بیش از حد” پس از ۱۴ تا ۱۶ بار چاپ، ممنوع شد .
کتاب دوم: انسان خداگونه (هومو دئوس) این کتاب نشان می‌دهد که انسان‌ها چگونه جهان جدید را ساختند .
کتاب سوم: ۲۱ درس برای قرن ۲۱ این کتاب نشان می‌دهد که ما به کجا می‌رویم . این اثر ۲۱ چالش مهم بشر در آینده را مطرح می‌کند . از جمله چالش‌های آینده می‌توان به موضوع خودروهای ماشینی (مسئولیت حقوقی و بیمه در تصادفات) ، موضوع آب و هوا و انرژی (مانند قطع برق) اشاره کرد . اشاره شد که اگر بشر هزینه‌هایی را که صرف امور بیهوده (مانند موشک‌سازی دقیق) می‌کند، به سمت حل مشکلات حیاتی (مثل شیرین کردن آب دریا) ببرد، می‌تواند خود را نجات دهد . این امر نیازمند آگاهی جمعی و مطالبۀ مردم از سیاستمداران است .

۲. تاریخ ایران: گاه‌شماری و دوره‌بندی

برای فهم تاریخ ایران، دانستن دوره‌های تاریخی و ترتیب حکومت‌ها حیاتی است . این حکومت‌ها به ترتیب تاریخی زیر هستند:

الف) ایران باستان (از ایلام تا ساسانیان): نزدیک به ۲۶۰۰ سال را شامل می‌شود . ایلامیان (هلتمت، به زبان خودشان) ، هخامنشیان، سلوکیان، اشکانیان (۴۷۰ سال) ، ساسانیان (۴۲۰ سال) . سقوط ساسانیان با حمله اعراب (زمان یزگرد سوم) آغازگر دورۀ جدید است .

ب) ایران اسلامی (از امویان تا زندیه): امویان (۱۰۰ سال) و عباسیان (۵۰۰ سال) که در مجموع ۶۰۰ سال حکومت کردند . در دل این ۶۰۰ سال، حکومت‌های محلی ایرانی (صفاریان، سامانیان، آل بویه، آل زیار) و حکومت‌های ترک‌تبار (غزنوی، سلجوقی، خوارزمشاهیان) ظهور کردند . حمله مغول توسط چنگیز به حکومت خوارزمشاهیان پایان داد . پس از مغول‌ها و تیموریان (تیمور لنگ) ، صفویه (۲۲۰ سال) در منطقه آذربایجان تأسیس شد . پس از سقوط صفویه توسط افغان‌ها ، افشاریه (نادرشاه افشار) و سپس زندیه (کریم خان زند) به قدرت رسیدند .

ج) ایران معاصر (از قاجار تا جمهوری اسلامی): قاجار (حدود ۱۳۰ سال با هفت پادشاه) ، پهلوی (۵۷ سال) ، و جمهوری اسلامی .

۳. دوران پیش از تاریخ و انقلاب کشاورزی

بشر تاکنون سه انقلاب بزرگ را تجربه کرده است: انقلاب شناختی، انقلاب کشاورزی و انقلاب علمی .

انقلاب کشاورزی: بین ۱۰ تا ۱۲ هزار سال پیش شروع شد . پیش از آن، بشر میلیون‌ها سال به شیوۀ جمع‌آوری غذا و شکار (عصر شکار و گردآوری) زندگی می‌کرد .
آغاز یک‌جانشینی و کشاورزی: زنان به دلیل بارداری یا مراقبت از نوزادان، اغلب از گروه شکار باز می‌ماندند و یک‌جا می‌نشستند . با یک‌جا نشستن، متوجه سازوکار رویش گیاهان و چگونگی رسیدن میوه‌ها شدند . بنابراین، زنان آغازگر کشاورزی بودند . پس از کشاورزی ابتدایی، نیاز به مراقبت از زمین، منجر به ساختن سازه‌های ابتدایی و نهایتاً یک‌جانشینی شد .
دوره‌های سنگی:
1. عصر پارینه‌سنگی: (۳.۳ میلیون تا ۱۲ هزار سال پیش) بشر در طول ۳ میلیون سال تنها با ابزار سنگی ساده زندگی می‌کرد .
2. عصر میانی‌سنگی: (۱۲ هزار تا ۱۰ هزار سال پیش) ابزارها متنوع‌تر شدند .
3. عصر نوسنگی: (۱۰ هزار تا ۶۵۰۰ سال پیش) تنوع ابزار و ساخت‌وساز بیشتر شد .
قدیمی‌ترین‌ها در ایران:
- قدیمی‌ترین دست‌ساخته کشف‌شده در ایران: یک ابزار سنگی، متعلق به ۸۰۰ هزار سال پیش، کشف شده در کشف‌رود (نزدیک مشهد) .
- کهن‌ترین سکونت‌گاه: تپه سیلک کاشان، یکی از اولین خاستگاه‌های یک‌جانشینی بشر در کرۀ زمین، با قدمت حدود ۸۰۰۰ سال .

۴. اقلیت‌های مذهبی و پتانسیل گردشگری دینی در ایران

ایران پتانسیل عظیمی در گردشگری مذهبی دارد . بیش از ۵۰ پیامبر (که ۹ تا از آن‌ها دانیال و امثال او هستند) و آرامگاه‌های فراوانی در ایران وجود دارد .

الف) مندائیان (صابئین)

دین بسته: مندائیان یک دین بسته هستند؛ یعنی ورود به دینشان آزاد نیست و باید مندائی‌زاده باشند .
محل زندگی و پیامبر: در جنوب غرب ایران (به ویژه اهواز و شوشتر) زندگی می‌کنند . پیامبر آن‌ها یحیای تعمید دهنده است .
مراسم و باورها: غسل و آیین‌های مرتبط با آب برای آن‌ها بسیار مهم است (به ویژه در رود کارون) . به نمازشان براخه می‌گویند (۳ بار در روز) و ۳۶ روز در سال روزه می‌گیرند .
قبله: جهت عبادت آن‌ها به سمت شمال است؛ زیرا اعتقاد دارند ترازوی عدالت خداوند در شمال قرار دارد .
کتاب مقدس: گنزا ربا (Genza Rabba) به معنی گنج بزرگ آسمانی .
شغل: عمده شغل آن‌ها در اهواز، جواهرسازی (به ویژه کار روی طلای سیاه) است .
آگاهی‌بخشی: منابع تأکید می‌کنند که ناآگاهی باعث شده است که خرافاتی چون نجس بودن یا دزدیدن بچه، در مورد این اقلیت‌های کوچک رواج یابد .

ب) یهودیان (Tomb of Esther and Mordechai)

مکان مقدس: دومین مکان مقدس یهودیان جهان، آرامگاه استر و مردخای در ایران (همدان) است .
پیامبران: دانیال نبی (در شوش)، حیقوق نبی (در تویسرکان)، و قیدار نبی (در زنجان) از پیامبران یهود هستند که آرامگاهشان در ایران قرار دارد .
کتاب مقدس: تورات (عهد قدیم)، که شامل پنج بخش (صفر پیدایش، صفر خروج، صفر لاویان، صفر اعداد و صفر تثنیه) است . مجموع کتب مقدس یهود را تَنَخ می‌نامند .

ج) زرتشتیان

مکان‌های مقدس: مهم‌ترین مکان مقدس آن‌ها چک‌چک (پیر سبز اردکان) است .
کتاب مقدس: اوستا (به معنی دانش) . مهم‌ترین و اصیل‌ترین بخش آن گاتاها (گاه‌ها) است که در دل بخش یسنا قرار دارد .
دین بسته: این دین نیز ورود نمی‌پذیرد و شخص باید زرتشتی‌زاده باشد .

د) اسماعیلیه

ریشه و تفاوت: شاخه‌ای از شیعه هستند که امامت را از طریق اسماعیل (پسر بزرگ امام صادق) و نوادگان او ادامه دادند . آن‌ها برخلاف شیعه دوازده امامی، امام زنده دارند که به‌طور موروثی ادامه یافته است (آقاخان نهم اخیراً فوت کرده و پسرش جانشین شده است) .
شخصیت‌های کلیدی: یکی از مهم‌ترین شخصیت‌های اسماعیلیه، حسن صباح است (یک داعی، نه امام) . قلعه و محل حکومت او در اَلَموت قزوین، مکان مقدسی برای پیروان این مذهب است .
آقاخان: امامان اسماعیلیه به نام آقاخان شناخته می‌شوند . آقاخان (نهم) یک رهبر جهانی شناخته شده است و در کار خیر و بنیادهای بشردوستانه (مانند بنیاد آقاخان) فعال است . ثروت آن‌ها از طریق سهم امام (نظیر خمس شیعیان) تأمین می‌شود .

۵. قومیت‌ها و آداب محلی

لرها (بختیاری):
- هفت لنگ و چهار لنگ: تقسیم‌بندی اصلی لرهای بختیاری . این اسامی به احتمال قوی به میزان سهم مالیات آن‌ها مرتبط بوده است (چهار سهم یا هفت سهم) .
- خون‌بس: رسمی در میان لرها برای پایان دادن به درگیری‌های قبیله‌ای؛ شامل دادن یک دختر از طایفۀ جانی به عقد فرد زیان‌دیده یا یکی از اعضای طایفۀ مقابل . این روش علی‌رغم ظالمانه بودن، راهی مؤثر برای متوقف کردن خشونت زنجیره‌ای بود .
اعراب خوزستان:
- اصطلاحات حقوقی: فصل (جبران خسارت مادی/معنوی) ، فریزه (داوری که مقدار فصل را تعیین می‌کند) ، و فسیله (زنی که به عنوان دیه به عقد زیان‌دیده در می‌آید) .
- پوشاک: دشداشه (لباس بلند مردان) ، غُطره (دستار سر) ، شیله (مقنعه زنان) .

۱. فرهنگ و قوم‌نگاری (لرها و بختیاری‌ها)

الف. باورهای باستانی و شب الفه

شب الفه در فرهنگ لرها به معنی شب قبل از رفتن به زیارت قبور است. این یک سنت قدیمی ایرانی است و ربطی به اعراب یا اسلام ندارد.
ایرانیان پیش از اسلام (زرتشتیان) معتقد بودند که در شب عید، فَراوَهَرها (فروهرها)، که نیروهای پیشبرنده هستند و پس از مرگ از انسان جدا می‌شوند، به اهورامزدا می‌پیوندند.
ایرانیان باور داشتند که در شب سال نو، ارواح نیاکان یا فراوهرها برمی‌گردند و به خانواده‌هایشان سر می‌زنند و برای احوال‌پرسی می‌آیند.
یکی از دلایلی که ایرانیان خانه‌هایشان را تمیز می‌کنند، این است که فراوهرها (ارواح درگذشتگان) بیایند و ببینند که همه‌چیز تمیز است.
رسم بردن خوراکی سر مزار (که اکنون در اسلام انجام می‌شود)، در واقع سنت ایرانی زرتشتی است و در اصل خوراکی‌ها روی پشت‌بام یا در حیاط گذاشته می‌شد تا پذیرایی‌ای از ارواح باشد.
لرک یک آجیل باکیفیت است که زرتشتیان در مراسم‌هایشان می‌خورند و ثواب خوردن آن می‌رسد به مرده؛ این سنت آجیل خوردن برای مردگان در فرهنگ اسلامی (مانند سفره ابوالفضل) نیز ادامه پیدا کرده است.

ب. پوشاک و ساختار اجتماعی

چوغا (یا چوخا) یک لباس عشایر لر و بختیاری است که برای قرن‌ها به همین شکل تکرار شده و شناسنامه و هویت قوم به شمار می‌رود.
تفسیر شخصی درباره چوغا این است که طرح‌های سفید و سیاهش نماد شر و خیر یا همان یین و یانگ هستند که در هم تنیده‌اند. سفیدی‌ها (روشنایی) در حال حرکت از پایین به بالا هستند، گویی تاریکی را جمع‌آوری کرده و از بین می‌برند.
واحدهای اجتماعی بختیاری به ترتیب عبارتند از: اولاد (کوچک‌ترین واحد اجتماعی شامل یک خانواده در سیاه چادر یا بَهون)، تَش (چند خانواده نزدیک)، تیره (چند نواده یکجا)، و ای (چند تیره).
مال اصطلاحی عشایری برای ترکیب چند سیاه چادر است.
دله ل در فرهنگ لرها به معنی مراسم سوگواری است.
اشتباشاه کردن در فرهنگ عشایری به معنی شمارش دام‌هایی است که به آن‌ها مالیات تعلق می‌گیرد.
موسیقی بختیاری به دو بخش عمده راست (در عروسی‌ها) و چپ (غم، غصه، و سوگواری) تقسیم می‌شود. چپینه نیز به معنی سرودی حزن‌انگیز است.

۲. تاریخ باستان (ایلام، ماد و هخامنشی)

منابع به طور خاص بر تمدن ماد و شیوه‌های دفن تمرکز دارند، به‌ویژه در مقایسه بین ادیان ایرانی:

الف. مقابر مادی و فلسفه دخمه

دخمه‌ها حفره‌هایی هستند که در دل کوه تراشیده می‌شدند و برای دفن مرده‌ها، به‌ویژه حاکمان و بزرگان، استفاده می‌شدند.
فلسفه اصلی ساخت دخمه این بود که در زمان جنگ و شکست، جنازه پادشاه به دست قبایل پیروز نیفتد تا مورد توهین و آتش‌سوزی قرار نگیرد و هویت قبیله مغلوب را خُرد نکنند.
مقابر مادی اغلب دارای تاخچه هستند و از نمونه‌های آن‌ها می‌توان به دکان داوود، سرکل زهاب و داوود دختر اشاره کرد.
تنها گوردخمه دوطبقه در ایران، گوردخمه شیرین و فرهاد در صحنه کرمانشاه است.
دخمه‌ها فاقد کتیبه هستند و نمی‌توان با قطعیت صاحب یا دوره تاریخی آن‌ها را مشخص کرد.
تمدن ایلام با حمله آشوریان به پایان رسید.
ماد کوچک شامل مناطق کردستان و کرمانشاهان می‌شد.

ب. دین هخامنشیان و ساسانیان

ساسانیان: دین مردم در دوره ساسانی زرتشتی بود و حکومتشان کاملاً دینی بود. در دین زرتشت، مرده قبر ندارد، زیرا جسد ارزش نداشته (مثل لباس کهنه) و آن را در دخمه‌های دایره‌ای می‌گذاشتند تا لاشخورها آن را بخورند (این روش تا زمان پهلوی در یزد و کرمان اجرا می‌شد).
هخامنشیان: اگرچه کتیبه‌های هخامنشی (مانند کتیبه گنجنامه) با ستایش اهورامزدا آغاز می‌شوند، اما هیچ اشاره‌ای به زرتشت یا اوستا در متون آن‌ها نشده است. بنابراین، نمی‌توان با اطمینان گفت که هخامنشیان زرتشتی بوده‌اند، بلکه ممکن است یک خوانش دیگر یا یک دین پیش از زرتشت را داشته‌اند که اهورامزدا در آن مطرح بود. وجود قبر پادشاهان هخامنشی (مانند داریوش در نقش رستم) نیز نشان می‌دهد که آن‌ها نمی‌توانستند پیرو زرتشتی شبیه زرتشتی ساسانی باشند.

۳. تاریخ معاصر و صفویه

منابع به تاریخچه دفن و آرامگاه‌های دوره معاصر و همچنین نکات کلیدی در مورد صفویه اشاره می‌کنند:

الف. آرامگاه ناصرالدین شاه و رضا شاه

آرامگاه ناصرالدین شاه زیر یک لوستر سبز رنگ در بخشی مردانه از حرم شاه عبدالعظیم واقع شده است.
رضا شاه در سال ۱۳۲۰ فوت کرد و جسدش به دلیل تأخیر در تدفین، مومیایی شد.
آرامگاه رضا شاه (که معماری آن الهام‌گرفته از ناپلئون بود) در شاه عبدالعظیم بود. پس از انقلاب، توسط افرادی مانند خلخالی خراب شد. خلخالی پس از تخریب، ادعا کرد که استخوان‌های رضا خان و علیرضا پهلوی قبلاً به آمریکا منتقل شده بود.
در سال ۱۳۹۷، جسد مومیایی‌شده‌ای در زمان کندن زمین برای حوزه علمیه در کنار حرم شاه عبدالعظیم پیدا شد که به رضا شاه نسبت داده شد.

ب. کریم خان زند و دوره قاجار

رضا شاه در سال ۱۳۰۴ (سال تاجگذاری) استخوان‌های کریم خان زند را، که توسط آقا محمدخان قاجار زیر پله‌های کاخ گلستان دفن شده بود، بیرون آورد و در جای دیگری دفن کرد.
در دوران قاجار، تخت قاپو (به معنی ساکن شدن عشایر و توقف حرکت برای معیشت دامداری) به دلیل رواج مالکیت دولتی، نشاندن آشوب‌ها و اتخاذ سیاست تبدیل جوامع عشایری به یک‌جانشینی آغاز شد.

ج. صفویه و تشیع

شیخ صفی‌الدین اردبیلی مرشد سلسله صفویه بود.
تیمور لنگ به درخواست شیخ علی (از مرشدهای صفوی) قزلباش‌های خشن و شجاع را در منطقه آذربایجان (غرب ایران) باقی گذاشت.
صفویه ایران را یکپارچه کردند و با وجود اینکه اکثریت مردم (۹۵ تا ۹۹ درصد) اهل سنت بودند، تشیع را به زور و سیاست مذهب رسمی کشور اعلام کردند. شیعه صفوی (شیعه‌ای که در ایران جاری است) یادگار این دوره است.

۴. دین اهل حق (یارسان)

اهل حق یک مکتب عرفانی یا رازورانه در غرب ایران است که ویژگی‌های متمایز از اسلام شریعی دارد:

الف. بنیانگذار و اصول اعتقادی

اهل حق یک مکتب رازورانه و عرفانی است که بر درون شخص تأکید دارد، نه ظواهر (برخلاف اسلام شریعی که ظواهر در آن پررنگ است).
بنیانگذار این شکل نوین از اهل حق، سلطان اسحاق برزنجه‌ای (معروف به سلطان سحاک یا سلطان حقیقت) است که در قرن هفتم قمری (عصر مغول‌ها) می‌زیست. آرامگاه او در مرز ایران و عراق، نزدیک رود سیروان قرار دارد.
دونادون (تناسخ): اهل حق به تناسخ اعتقاد دارند، به این معنی که روح پس از مرگ بازمی‌گردد. اما تناسخ آن‌ها محدود است؛ روح باید ۱۰۱ بار به دنیا بازگردد تا پاک شود (به تعداد ۱۰۰ اسم خدا به علاوه یک بار دیگر).
تجلیات الهی: آن‌ها معتقدند که خداوند چند بار در زمین تجلی کرده و به راهنمایی بشر پرداخته است. علی (ع) یکی از این تجلیات (خداوند متجلی) است و سلطان سحاک نیز یکی از این تجلیات است.
اهل حق خود را یک دین مستقل می‌دانند، نه صرفاً یک شعبه از اسلام.

ب. مراسم و هویت فرهنگی

مکان عبادت: اهل حق مسجد ندارند؛ مکان عبادت آن‌ها جمع‌خانه نامیده می‌شود (حلقه یاران).
ساز و متون: ساز اصلی آن‌ها تنبور است. متون دینی آن‌ها کلام نامیده می‌شود که غالباً شعر و به زبان کردی است و لذت کامل آن فقط برای کردهای اهل حق قابل درک است.
شارب (سیبیل): مردان اهل حق شارب بلند می‌گذارند و زدن آن به معنی خارج شدن از دین تلقی می‌شود. این سیبیل بلند برای آن‌ها یک شناسنامه هویتی است و نماد آن است که رازهای این فرقه نباید گفته شود.
ذکر: اصطلاحاتی چون «اول و آخر یار» و «یا حضرت سلطان» مربوط به اهل حق است.
اهل حق یک دین مستقل است و نباید با فرقه‌های عرفانی اسلامی (مانند نعمت‌اللهی‌ها که عرفان شیعه هستند یا قادریه و نقشبندیه که عرفان سنی هستند) اشتباه گرفته شود.

مباحث ارائه شده در منابع حول محور تاریخ ادیان، عرفان و شریعت، و فرهنگ و آیین‌های اقوام ایرانی، به ویژه اهل حق، ایزدی‌ها، کُردها و ترکمن‌ها متمرکز است.

۱. ریشه‌های تاریخی اختلافات شیعه و سنی

جانشینی پیامبر: پس از وفات پیامبر اسلام در ۶۳ سالگی، دو روایت درباره جانشینی وجود دارد: یکی مبنی بر تعیین جانشین توسط پیامبر (امام علی)، و دیگری مبنی بر عدم تعیین.
غدیر خم: روایتی وجود دارد که پیامبر در منطقه‌ای به نام غدیر خم، فرمود: «هر که من مولای او هستم، علی مولای اوست». اهل سنت استدلال می‌کنند که واژه «مولا» (که بیش از ۱۵ معنی در عربی دارد) در اینجا به معنی دوست، رفیق یا یاور است نه جانشین.
سقیفه بنی ساعده: بزرگان پس از وفات پیامبر در سقیفه بنی ساعده جمع شدند و ابوبکر را به عنوان خلیفه انتخاب کردند. ابوبکر به دلیل سن زیاد (شیخوخیت) و نزدیکی بسیار به پیامبر (یار غار او هنگام هجرت از مکه به مدینه) دارای اعتبار بود.
شروع تفرقه: در آغاز، اختلاف شیعه و سنی بیشتر در حد یک اختلاف درونی یا نارضایتی بود و نه دو مذهب کاملاً جداگانه. در سقیفه، تصمیم گرفته شد که ابوبکر خلیفه شود، هرچند امام علی و برخی نزدیکان بیعت نکردند، اما بعدها علی با خلفای بعدی همکاری کرد.

۲. تأثیر صفویه و نقش امام علی (ع)

سیاسی شدن مذهب: تفرقه عمیق مذهبی از دوره‌ای آغاز شد که سیاست و حکومت وارد بازی شدند. این اتفاق به‌ویژه در دوره صفویه (قرن ۹ و ۱۰ هجری، حدود ۴۰۰ سال پیش) رخ داد.
شاه اسماعیل: شاه اسماعیل صفوی، برای ایجاد هویتی مستقل در برابر امپراتوری سنی عثمانی، تشیع را با زور و اجبار در ایران رسمی کرد. این امر باعث آزار و اذیت مردم شد و شیعه‌ای پدید آمد که مبتنی بر یک حرکت سیاسی بود، که به آن شیعه صفوی گفته می‌شود.
پررنگ کردن علی (ع): صفویان برای مشروعیت بخشیدن به شیعه سیاسی، نقش سه خلیفه اول اهل سنت را کم‌رنگ کرده و نقش امام علی (ع) را بسیار پررنگ کردند، تا جایی که در تشیع (شیعه صفوی) محوریت دین عملاً بر علی متمرکز شد و گاهی جایگاه پیامبر را نیز تحت‌الشعاع قرار داد.
روحانیون شیعه: چون تعداد شیعیان در ایران کم بود و روحانی نداشتند، صفویه روحانیونی را از جبل عامل لبنان (مانند شیخ لطف‌الله و شیخ کرکی) به ایران دعوت کردند تا به آموزش و تبلیغ تشیع بپردازند.

۳. عرفان، شریعت و سماع

شریعت (نگاه خشک): شریعت (فقه) یک چارچوب خشک، سفت و حسابگرانه از دین است که رابطه خدا و بنده را بر مبنای خشیت (ترس و دلهره از غضب الهی و محاسبه اعمال) تعریف می‌کند. در این دیدگاه، باید از ظواهر (حلال، حرام، نجس و پاک) بسیار پرهیز کرد.
عرفان (نگاه عاشقانه): عرفان (تصوف) خوانش عاشقانه و عاطفی از دین است. عارف رابطه‌اش با خداوند را به شکل عاشق و معشوق می‌بیند و اعمال را نه برای پاداش یا ترس از جهنم، بلکه از روی عشق انجام می‌دهد.
مولانا و حافظ: شاعران بزرگی چون مولانا (که نهایت نگاه عارفانه را دارد) و حافظ (که مدام زاهدان خشک‌مغز را نقد می‌کند)، نگاهی عارفانه به حقیقت دارند.
سماع: سماع (چرخیدن و رقصیدن) که توسط دراویش قادریه و نقشبندیه انجام می‌شود، یک حرکت معنوی و مذهبی است نه رقص به معنای عادی. سماع سه معنای اصلی دارد: اتصال زمین و آسمان، هماهنگی با چرخش کل کائنات (از اتم تا کیهان)، و تأثیر فیزیولوژیک (تغییر در ترشحات مغز که منجر به آرامش و حال خوش درونی می‌شود).

۴. اهل حق (یارسان)

تلفیق باورها: اهل حق یک دین تلفیقی است که از تفکرات مختلف، از جمله تشیع و سایر ادیان (مسیحیت، موسی) بهره برده و خوبان ادیان (امام رضا، موسی، مسیح) را می‌پذیرد.
بنیان‌گذار: مؤسس این آیین، حضرت سلطان اسحاق برزنجی است که اهل کردستان (امروزی عراق) بود. چون او کُرد بود، زبان کردی (و بخشی ترکی) به زبان دین و کتاب مقدس آنها (کلام سرانجام) تبدیل شد.
اعتقاد به تناسخ: اهل حق برخلاف اسلام (شیعه و سنی) که تناسخ را رد می‌کند و زندگی را یک بار می‌داند، به تناسخ (دوباره متولد شدن روح) اعتقاد دارند.
اهمیت علی (ع): علی (ع) در نزد اهل حق جایگاه بسیار بالایی دارد.
عبادت: اهل حق به جای نماز سنتی، بر ذکر دائم و یاد خدا تأکید دارند.

۵. ایزدی‌ها (یزیدی‌ها)

مکان و ترکیب دینی: ایزدی‌ها (که از ایزد به معنی خدا می‌آید) یک اقلیت دینی در شمال موصل (منطقه لالش) هستند. آیین آن‌ها ترکیبی از زرتشت، مهرپرستی و اسلام است.
بنیان‌گذار: این دین در قرن ششم هجری توسط شیخ عدی بنیان نهاده شد. آرامگاه او (که به نوعی کعبه آن‌هاست) در لالش قرار دارد.
ملک طاووس: ایزدی‌ها به شیطان لعنت نمی‌گویند و او را قدیس خود می‌دانند. شیطان در باور ایزدی‌ها ملک طاووس (فرشته طاووس) نامیده می‌شود و نماد ملک طاووس لوگوی اصلی این دین است. آن‌ها معتقدند شیطان از روی عشق زیاد به خدا، حاضر به سجده بر انسان نشد.
تاریخچه مظلومیت: ایزدی‌ها به شدت مردمانی محترم و آرام هستند، اما در تاریخ، به‌ویژه در حمله داعش به عراق، بسیار مظلوم واقع شدند و کسی به یاری آن‌ها نرفت.

۶. آیین‌ها و جغرافیای اقوام کرد

اورامان تخت: این روستا (هورامان تخت) به دلیل معماری سنگی و قدمت و وسعتش، به «هزار ماسوله» معروف است (ساخت اورامان که سنگی است، سخت‌تر از ماسوله‌ی گلی و چوبی است).
مراسم پیر شالیار: این مراسم در روستای اورامان تخت در نیمه زمستان (حدود ۱۵ بهمن) برگزار می‌شود و یادآور عروسی پیر شالیار (عارف محلی) با بهار خاتون (دختر کر و لال شاه بخارا که با نزدیک شدن به اورامان شفا یافت) است. این جشن شامل ذکر، سماع با دف، و پختن آش مخصوص است.
کومسا: یک مراسم دیگر که در نیمه بهار برگزار می‌شود و مربوط به سنگی است که مردم از آن برای افزایش شیر گوسفندان خود می‌سایند (کومسا به معنی جمع کردن و ساییدن یا برآمده‌ای که ساییده می‌شود).
اهمیت آیین‌های زمستانی: این آیین‌ها (مانند پیر شالیار یا جشن سده) برای امید دادن به مردم و گذر از سرمای سخت و طولانی زمستان و انتظار بهار برگزار می‌شدند.
اهمیت احترام به جوامع محلی: تأکید شد که مراسمی مانند پیر شالیار خصوصی هستند و حضور گردشگران بدون رعایت ادب و پوشش مناسب، به‌خصوص پوشیدن لباس محلی مردانه توسط زنان که برای بومیان حساسیت‌زاست، می‌تواند به فرهنگ سنتی آسیب زده و باعث تعطیلی مراسم شود.
کردها در شاهنامه: در شاهنامه فردوسی، ریشه کردها به زمان ضحاک و دو آشپز (ارمایل و گرماییل) بازمی‌گردد که برای نجات جوانان، آن‌ها را به کوه‌ها فرستادند.
جشن مذهبی کُردها: مهم‌ترین جشن مذهبی کردهای سنی، مولود پیامبر اسلام است.

۷. آیین‌ها و فرهنگ مناطق دیگر

بارف‌غال (آبسک): مراسمی است که در روستای آبسک (جاده هراز) برگزار می‌شود. در یک روز مشخص در اردیبهشت، مردان روستا را ترک کرده و به کوه می‌روند تا برف‌های یخچال‌های طبیعی را به یک گودال بزرگ منتقل کنند تا آب آن برای تابستان و دام‌ها ذخیره شود. در این روز، زنان کنترل روستا را در دست می‌گیرند.
قنات (کاریز): بزرگ‌ترین دستاورد علمی ساکنان فلات مرکزی ایران است که نشان‌دهنده مشکل دیرینه کمبود آب در کشور است. قدیمی‌ترین قنات ایران، قنات قصبه در گناباد خراسان است که قدمت آن به دوره هخامنشیان می‌رسد. باغ‌هایی چون باغ شازده ماهان نیز با مدیریت آب قنات‌ها در دل کویر ساخته شده‌اند.
مجسمه مرد شمی: یک مجسمه مفرغی بسیار ارزشمند که در خوزستان کشف شد و متعلق به دوره اشکانیان است.
گنبدسازی: ساخت گنبد بر روی ساختمان‌ها (مانند امامزاده‌ها)، ریشه در معماری اشکانی دارد.
آیین‌های گیلان و مازندران: نوروز گیلانی‌ها (نوروز بِل) در ماه مرداد برگزار می‌شود. تیرماه سیزده یک مراسم پاسداشت آب است. گیلان و مازندران در شاهنامه به سرزمین دیوان معروفند.

۸. فرهنگ ترکمن‌ها

مذهب: بیشتر ترکمن‌ها اهل سنت حنفی هستند.
باورهای قدیمی: آن‌ها به تِنگِری (خدای آسمان) باور داشتند که ریشه در شمنیسم (دین مغول‌ها) دارد.
جشن ۶۳ سالگی: برای مردان ترکمن که به سن پیامبر (۶۳ سالگی) می‌رسند، جشن آیینی برگزار می‌شود.

فرهنگ, ایران, تورلیدری