مدیریت بحران در سفر

خلاصه کلاس درس مدیریت بحران در سفر

مقدمه و کلیات دوره

این دوره در ابتدا برای بچه‌های طبیعت‌گردی طراحی شده بود، اما به دلیل تجارب زیاد اساتید مبنی بر دسترسی نداشتن به اورژانس حتی در داخل شهر، تصمیم گرفته شد که این دوره برای هر دو گروه طبیعت‌گردی و فرهنگی برگزار شود تا مسافران آسوده‌خاطر باشند. این دوره برای اولین بار در سه جلسه برگزار می‌شود.

استاد دوره، سعید میگنی، کارشناس ارشد مدیریت بحران است. او مربی و مدرس کمک‌های اولیه، امداد و نجات در حوادث جاده‌ای و حوادث انبوه یا اقدامات پیش بیمارستانی است. او تقریباً ۱۶ سال در جمعیت هلال احمر فعالیت کرده، که ۹ سال در امداد و نجات جاده‌ای و ۷ سال در امداد و نجات کوهستان بوده است.

یکی از اهداف جانبی این دوره، اعطای دو مدرک رسمی پایه از هلال احمر به شرکت‌کنندگان است. این امر با همکاری استاد نورانی، یکی از کارمندان قدیمی هلال احمر، میسر شده است؛ اگرچه گرفتن این مدارک پایه در روال عادی و بدون این دوره، فرآیندی دشوار و زمان‌بر است. همچنین، دانشجویان تشویق شدند که وسایلی مانند باند تهیه کنند تا بتوانند تمرینات عملی را انجام دهند.

مدیریت بحران

بحث مدیریت بحران علمی است که ۷۰ درصد آن ذاتی و ۳۰ درصد آن از طریق کتاب‌ها و آموزش به دست می‌آید و می‌تواند در زندگی شخصی، نه فقط در طبیعت‌گردی یا امور فرهنگی، کاربرد داشته باشد.

مدیریت بحران به ما کمک می‌کند تا بحران به وجود آمده را مدیریت کرده و آن را ضعیف‌تر کنیم، یا از تبدیل شدن یک اتفاق ساده به یک بحران بزرگ جلوگیری کنیم.

توالی رخدادهای منفی

بحران در واقع یک توالی از اتفاقات است که با یک رویداد ساده آغاز شده و تا فاجعه پیش می‌رود.

اتفاق (Event): ساده‌ترین رخداد است، مانند تمام شدن شارژ گوشی یا شکستن یک ماژیک. اتفاقات دو روی خوب و بد دارند.
مخاطره یا خطر (Hazard): روی بد اتفاق است که پتانسیل ایجاد خطر را دارد (مثلاً اگر به جای ماژیک، یک چاقو بیفتد).
حادثه (Incident): زمانی رخ می‌دهد که مخاطره به فعلیت تبدیل شود (چاقو بیفتد و به پا بخورد). حادثه، سیستم مورد نظر را درگیر می‌کند و از روال عادی خارج می‌سازد؛ اما معمولاً در مدت زمان کوتاه برطرف می‌شود و سیستم به حالت عادی برمی‌گردد.
سانحه (Disaster/Calamity): رخداد غیرمنتظره و غیرارادی است که باعث درگیری شدید سیستم می‌شود. در اینجا دیگر سیستم نمی‌تواند به روال عادی برگردد و رفع مشکل، زمان‌بر است.
بحران (Crisis): زمانی رخ می‌دهد که سانحه آنقدر وسیع و پیچیده شود که با امکانات محلی نتوان به آن پاسخ داد و سیستم مجبور به درخواست کمک از بیرون (استان‌ها یا کشورهای دیگر) شود.
فاجعه (Catastrophe): فاجعه در واقع بحرانی است که قابل بهبود نباشد و آثار آن فراموش نشود (مانند زلزله بم یا فاجعه چرنوبیل). فاجعه‌ها به خاطر تاریخ می‌پیوندند.

مؤلفه‌های تعیین‌کننده بحران

چهار مؤلفه اصلی نشان می‌دهد که یک رخداد، تبدیل به بحران شده است:

شدت: شدت درگیری سیستمی.
مقدار درگیری: میزان فراگیر شدن رخداد.
توان پاسخگویی: آیا می‌توان با امکانات محلی پاسخ داد یا خیر (اگر نتوانیم، تبدیل به بحران شده است).
توان بازسازی و برگشت به حالت اولیه: در فاجعه، این توان از بین می‌رود و بازگشت به حالت اولیه امکان‌پذیر نیست.

انواع و مراحل بحران

بحران‌ها از نظر سرعت وقوع به دو دسته تقسیم می‌شوند:

تدریجی: مانند خشکسالی و فرسایش، که به آرامی اتفاق می‌افتند و فرصت فکر کردن و پیشگیری وجود دارد.
ناگهانی: مانند زلزله و طوفان، که به صورت ناگهانی رخ می‌دهند.

بحران‌ها از نظر مبدأ نیز طبیعی (مانند سیل و زلزله) یا غیرطبیعی/انسان‌ساخت (مانند جنگ و ویروس‌ها) هستند. زلزله و سیل در اصل رحمت‌های الهی هستند (مثلاً زلزله باعث شکل‌گیری قاره‌ها و کوه‌ها می‌شود)، اما انسان با ساخت و ساز در مسیر گسل‌ها و رودخانه‌ها، آن‌ها را به بلایای طبیعی برای خود تبدیل کرده است.

بحران‌ها دارای سه مرحله هستند:

قبل: مرحله پیشگیری و آمادگی.
حین: مرحله مقابله و وقوع رخداد.
بعد: مرحله بازسازی. (بسیاری از مناطق مانند کرمانشاه و خوزستان در مرحله بعد از بحران، هنوز آثار آسیب را دارند.)

چرخه مدیریت بحران

این چرخه شامل چهار مؤلفه اصلی است:

پیشگیری: تلاش برای جلوگیری از وقوع رخداد.
آمادگی: آماده‌سازی ابزار و نیروی انسانی قبل از وقوع.
مقابله: اقدامات لازم در حین وقوع بحران.
بازسازی: برگرداندن سیستم به حالت اولیه پس از بحران.

برای بحرانی که هنوز اتفاق نیفتاده است، از مرحله پیشگیری شروع می‌کنیم. اگر رخداد نزدیک باشد، از مرحله آمادگی شروع می‌شود.

کمک‌های اولیه

تعریف و اهداف

تعریف: کمک‌های اولیه، مجموعه اقداماتی است که بلافاصله بعد از بروز حادثه، برای فرد یا افراد آسیب‌دیده، تا قبل از رسیدن به مرکز درمانی یا حضور عوامل متخصص، توسط افراد آموزش‌دیده انجام می‌شود.

اهداف کمک‌های اولیه:

جلوگیری از به خطر افتادن حیات مصدوم (اولین و مهم‌ترین هدف). (شعار: یک زنده ناقص بهتر از یک مرده کامل است).
جلوگیری از وخامت بیشتر حال وی (جلوگیری از بدتر شدن اوضاع).
جلوگیری از آسیب‌های ثانویه (مانند آسیب مغزی ناشی از نرسیدن اکسیژن یا آسیب کلیه ناشی از تأخیر).
کمک به تسریع در بهبودی مصدوم.
ایجاد ایمنی در صحنه حادثه.
کم کردن درد و رنج مصدوم (مثلاً با آتل‌بندی).

مسئولیت‌های امدادگر

یک امدادگر (فرد آموزش‌دیده) ۱۱ وظیفه اصلی دارد:

ارزیابی و مدیریت صحنه: ارزیابی شرایط بحرانی و مدیریت آن.
درخواست کمک: به محض اینکه کمک از دست شما خارج بود، سریعاً درخواست کمک کنید.
تأمین ایمنی صحنه: حفاظت از خود و دیگران در محل حادثه.
شناسایی آسیب: تشخیص مشکل اصلی مصدوم.
اولویت‌بندی مصدومان (تریاژ):
- قرمز: وضعیت خیلی بد، خطر فوت از چند دقیقه تا ۱ ساعت.
- زرد: وضعیت متوسط، می‌تواند تا ۶ یا ۱۲ ساعت منتظر بماند (مثلاً شکستگی‌ها).
- سبز: وضعیت سرپایی، می‌تواند تا ۱۲ یا ۲۴ ساعت بعد به مراکز درمانی مراجعه کند (مثلاً کوفتگی).
- مشکی: فوت شده (که با آن کاری نداریم).
اخذ رضایت: کسب رضایت از مصدوم یا همراهانش.
انجام کمک‌های اولیه.
مراقبت از مصدوم: مصدوم را تنها رها نکنید.
انتقال مصدوم.
جلوگیری از انتقال بیماری‌ها: رعایت بهداشت و دفع صحیح پسماندهای آلوده (مثل سوزن‌ها).
گزارش‌نویسی: ارائه گزارش کامل از اقدامات انجام شده به نیروهای متخصص.

مسائل حقوقی (رضایت و قانون)

هر اقدامی در کمک‌های اولیه باید با رضایت مصدوم یا همراه او باشد. اگر رضایت گرفته نشود، اقدام شما می‌تواند مورد پیگیری قرار گیرد.

رضایت شفاهی یا کتبی: در صورت هوشیاری فرد.
رضایت ضمنی: در صورت بیهوشی فرد، فرض بر این است که برای نجات جان خود راضی است.
در موارد نجات جان (مانند خطر آب یا آتش)، اجازه قانونی وجود دارد که وارد حریم خصوصی شوید.

قصور و تقصیر

امدادگر باید با دقت عمل کند؛ در غیر این صورت، با اتهامات قانونی مواجه می‌شود:

قصور (کوتاهی): اگر در انجام «بایدها» کم‌کاری کنید یا کار را ناقص انجام دهید (مثلاً بانداژ را شل ببندید)، به قصور متهم می‌شوید.
تقصیر: اگر در انجام «نبایدها» (اقدامات ممنوعه) اشتباه کنید، به تقصیر متهم می‌شوید که مجازات آن سنگین‌تر و ممکن است شامل زندان و دیه باشد.
- مثال نبایدها: جابه‌جا کردن فردی که احتمال آسیب ستون فقرات یا نخاع دارد؛ برگرداندن استخوان بیرون‌زده به داخل؛ چک زدن یا آب پاشیدن روی صورت مصدوم.

ایمنی صحنه

ایجاد ایمنی در صحنه حادثه حیاتی است.

شعار ایمنی گروهی: اول ایمنی.
شعار ایمنی فردی (اول خودم): اول خودم، دوم خودم، سوم خودم (با دقت)، چهارم همکارم، پنجم مصدوم.
- اگر امدادگر به خود آسیب بزند، باعث درگیری نیروهای امدادی بیشتری خواهد شد.

زون‌بندی صحنه: صحنه حادثه به سه منطقه تقسیم می‌شود:

زون داغ (Hot Zone): محل دقیق مصدوم و امدادگر اولیه.
زون گرم (Warm Zone): محل استقرار تجهیزات و همکاران کمکی. (ماشین امدادی باید اینجا پارک شود— ۱۵ تا ۲۰ متر عقب‌تر از صحنه).
زون سرد (Cold Zone): محل تجمع تماشاچیان و افراد عادی.

ارزیابی صحنه (STOP)

زمانی که با یک صحنه روبه‌رو می‌شویم، باید چهار مرحله را طی کنیم:

Stop: وایسادن و توقف.
Think: فکر کردن درباره وضعیت.
Observe: مشاهده کردن صحنه.
Planning: برنامه‌ریزی برای کمک‌های اولیه.

ارزیابی سطح هوشیاری (AVPU)

برای ارزیابی اولیه مصدوم، از چهار سطح هوشیاری استفاده می‌شود:

Alert (هوشیار): مصدوم به زمان، مکان و خودش آگاهی کامل دارد.
Verbal (صوتی): مصدوم فقط به محرک‌های صوتی پاسخ می‌دهد (مثلاً با صدا زدن، چشمانش را باز می‌کند).
Painful (دردناک): مصدوم فقط به محرک‌های دردناک پاسخ می‌دهد (نقاط استاندارد شامل بین انگشتان، عضلات شانه، لاله گوش، استخوان بالای چشم و جناغ سینه است).
Unresponsive (غیر پاسخ‌گو): مصدوم به هیچ محرکی پاسخ نمی‌دهد.

پس از ارزیابی هوشیاری، کار امدادگر وارد فاز ارزیابی‌های ثانویه و اقدامات عملی کمک‌های اولیه می‌شود.

۱. برخورد و ارزیابی اولیه

برخورد (مواجه شدن) اولین قدم در امدادگری است که به معنای مواجه شدن با صحنه و سپس مصدوم است. اولین اقدام در صحنه، تأمین ایمنی محیط و تکنیک مدیریت صحنه (مثل زون‌بندی) است.

ارزیابی اولیه (ABC)

هدف ارزیابی اولیه این است که در ساده‌ترین حالت بفهمیم مصدوم زنده است یا خیر. این ارزیابی شامل سه مؤلفه اصلی است:

A (راه هوایی - Airway): اطمینان از باز بودن مسیر هوا. شایع‌ترین عامل انسداد در فرد بیهوش، افتادن زبان به ته حلق است. عوامل دیگر شامل خون، استفراغ یا شی خارجی هستند.
- اگر شی خارجی در دهان دیده شود و قابل گرفتن باشد، آن را خارج می‌کنیم؛ در غیر این صورت، از تکنیک جارویی (یک انگشت یا دو انگشت پیچیده در گاز) استفاده می‌کنیم.
- در صورت بیهوشی، مانورهای خاصی برای باز نگه داشتن راه هوایی (مثل بالا کشیدن فک و سر و گردن) انجام می‌شود.
B (تنفس - Breathing): چک کردن تنفس با روش «ببین، بشنو، حس کن» انجام می‌شود.
C (گردش خون - Circulation): بررسی نبض (معمولاً نبض مچ دست یا گردن) برای اطمینان از جریان خون فعال.

اگر مصدوم هوشیار باشد، پاسخگوی کلام و محیط است و نیازی به بررسی ABC به شیوه مرسوم نیست، بلکه به سطح هوشیاری او (آلرت، کلام، درد، عدم پاسخ) توجه می‌شود.

۲. ارزیابی ثانویه

هدف ارزیابی ثانویه مشخص کردن مشکل مصدوم (چشه) است و با سه مرحله انجام می‌گیرد:

مشاهده (دیدن): جستجوی علائم (Signs)؛ چیزهایی که قابل دیدن هستند (مثل خونریزی، کبودی، تورم).
مصاحبه (پرسیدن): استفاده از مخفف سردانا:
- س: سلام و احوالپرسی.
- ا: سابقه بیماری.
- ر: رخ داد (چه اتفاقی افتاد).
- د: داروهای مصرفی.
- ا: آلرژی و حساسیت.
- ن: نشانه‌ها (Symptoms)؛ چیزهایی که مصدوم احساس می‌کند (مثل درد، سردرد).
- ا: آخرین وعده غذا.
معاینه (لمس کردن): استفاده از مخفف DOTS یا تبلز (جستجوی بدشکلی، زخم باز، لمس دردناک، تورم) که به صورت سر تا پا (تاپ تو تو) انجام می‌شود. در معاینه، عدم تقارن با مقایسه دو سمت بدن مشخص می‌شود.

۳. مدیریت بحران و تریاژ

تریاژ (اولویت‌بندی): مصدومین بر اساس میزان آسیب و احتمال زنده ماندن اولویت‌بندی می‌شوند:

قرمز (Red): آسیب شدید اما با احتمال بالای زنده ماندن (اولویت بالا).
زرد (Yellow): آسیب متوسط که انتقال آنها می‌تواند به تأخیر بیفتد.
مشکی (Black): فوت شده یا آسیب‌های غیرقابل برگشت (اولویت پایین).
آبی (Blue): (در تریاژ پیشرفته بیمارستانی): کسانی که ظرف چند دقیقه می‌میرند (مانند پارگی شریان بزرگ).

بیهوشی و مرگ:

بیهوش: فردی که به صدا یا درد پاسخ نمی‌دهد اما هنوز تنفس و نبض دارد.
مرده: فردی که علائم حیاتی ندارد و علائم مرگ غیرقابل برگشت را نشان می‌دهد.
- این علائم شامل: قطع شدن سر، متلاشی شدن بدن، سوختگی کامل (زغال شدن)، جمود نعشی، یا ته نشین شدن خون است.
- تنها در صورتی که علائم مرگ غیرقابل برگشت وجود نداشته باشد، باید سی‌پی‌آر (CPR) یا احیای قلبی ریوی شروع شود.

۴. گردش خون و کنترل خونریزی

رگ‌ها (رادیاتور بدن):

سرخرگ (شریان): خون تازه (اکسیژن‌دار)، گرم و پرفشار را از قلب خارج می‌کند و معمولاً عمقی‌تر است. خونریزی از آن، جهنده و به رنگ قرمز روشن است.
سیاهرگ (ورید): خون کثیف (کم اکسیژن)، کم‌فشار را به قلب برمی‌گرداند و سطحی‌تر است (مانند رگ‌هایی که برای تزریق استفاده می‌شوند). خونریزی از آن، جاری و به رنگ تیره است.

خونریزی داخلی و خارجی:

خونریزی داخلی: علائم آن تورم، کبودی، افت فشار خون، ضعف شدید و تشنگی است.
- برای کنترل خونریزی داخلی در نواحی مرکزی (شکم، لگن)، ناحیه را محدود می‌کنیم (مثلاً خم کردن زانوها روی شکم).
خونریزی خارجی:
- مانور BE FAST (بیفام/رایس): این روش برای کنترل خونریزی خارجی به کار می‌رود: بالاتر نگه داشتن عضو از سطح قلب (Elevation)، استراحت دادن (Rest)، فشار مستقیم (Direct Pressure)، و خنک کردن/یخ (Cooling/Ice).
- پانسمان: اگر پانسمان بر اثر خون خیس شد، نباید آن را برداریم؛ بلکه یک پانسمان جدید روی قبلی قرار می‌دهیم.
- تورنیکه (Tourniquet): تنها در صورت عدم توانایی در کنترل خونریزی شدید، قطع عضو، و تأخیر طولانی‌مدت در رسیدن به مرکز درمانی استفاده می‌شود. تورنیکه باید ۳-۲ سانت بالاتر از محل آسیب، با حداقل ۳-۲ سانت پهنا بسته شده و زمان بستن آن یادداشت شود.

شیء فرو رفته: در صورت فرو رفتن شیء (مانند چاقو یا سنگ) در بدن، نباید آن را خارج کرد، زیرا ممکن است باعث خونریزی شدید و مرگ شود. باید شیء را در همان محل ثابت کرد.

۵. آسیب‌های استخوانی و مفصلی

شکستگی (Fracture): هر گونه آسیب به بافت استخوان، شکستگی محسوب می‌شود. علائم آن شامل کبودی، تورم، بدشکلی و ناتوانی در حرکت است.

آتل‌بندی (Splinting):

هدف اصلی بی‌حرکت کردن عضو شکسته است. آتل باید مفصل بالا و پایین محل شکستگی را پوشش دهد.
از آتل‌های آماده یا مواد سفت (مثل چوب یا مقوا) استفاده می‌شود. باید فضای خالی بین آتل و عضو با پارچه یا گاز نرم پر شود.
آتل آناتومیک: استفاده از بدن خود مصدوم برای بی‌حرکت کردن (مثل بستن انگشت شکسته به انگشت سالم یا بستن دو پا به هم).
آسیب‌های نخاعی: در تصادفات، سقوط و شیرجه در آب کم‌عمق باید آسیب نخاعی را قطعی فرض کرد.
- قانون طلایی: از هرگونه حرکت سر و گردن مصدوم خودداری شود.
- فردی باید فوراً سر و گردن مصدوم را با دست فیکس کند تا حرکت نکند.
- هنگام ورود به صحنه، از سمت پاها وارد شوید تا مصدوم ناخواسته برای دیدن شما، سر خود را تکان ندهد.

دررفتگی و پیچ‌خوردگی: دررفتگی زمانی است که مفصل کاملاً از جای خود خارج شده و بدشکلی ایجاد شده باشد. پیچ‌خوردگی فشار به رباط‌ها و تاندون‌ها است. در هر دو حالت، عضو باید استراحت داده شده، آتل‌بندی شده و بالا نگه داشته شود.

۶. نکات مهم درمانی و دارویی

ممنوعیت خوراکی و نوشیدنی (NPO): به هیچ مصدوم ترومایی نباید چیزی برای خوردن یا نوشیدن داده شود (حالت ناشتا)، زیرا خطر آسپیراسیون (خفگی) در صورت بیهوشی یا نیاز به عمل جراحی وجود دارد.

ممنوعیت مسکن: به مصدومین نباید مسکن داده شود، به خصوص در موارد شکم درد شدید (آپاندیسیت) یا سردردهای شدید ناشی از فشار خون بالا، زیرا مسکن علائم حیاتی برای تشخیص پزشکی را پنهان می‌کند.

ملاحظات قند خون (دیابت): قند خون پایین بسیار خطرناک‌تر از قند خون بالاست. اگر یک دیابتی هوشیار حالش بد باشد و سطح قند مشخص نباشد، فرض را بر قند پایین می‌گذاریم و مقداری مایع شیرین به او می‌دهیم (فقط در صورتی که هوشیار باشد و خطر خفگی وجود نداشته باشد).

زخم و شستشو: زخم باید با سرم شستشو یا محلول‌های ضدعفونی‌کننده مخصوص شسته شود. از بتادین نباید در لبه‌های زخم استفاده کرد، زیرا به بافت زنده آسیب می‌زند.

پانسمان سینه (زخم قفسه سینه): در صورت ایجاد سوراخ در قفسه سینه (هموتراکس یا پنوموتراکس)، باید پانسمان سه طرفه استفاده شود: گاز وازلین یا مشمای پلاستیکی که سه طرف آن چسبانده شده و یک طرف (سمت پایین) باز می‌ماند تا هوا و خون اضافی در حین بازدم خارج شود و در حین دم هوا وارد نشود.

مرور مباحث کمک‌های اولیه و اصول بانداژ

ابزارهای بانداژ و نحوه استفاده: از بانداژهای نواری (کشیدنی یا غیرکشیدنی) و بانداژهای مثلثی استفاده می‌شود. بانداژ مثلثی که می‌توان آن را با یک روسری (با ضلع ۹۰ سانتی‌متری) ساخت، در موارد وسیع مانند قفسه سینه، لگن، یا ساختن “بال‌گردن” (حایل دست آویزان) کاربرد دارد، هرچند امروزه استفاده از آن کمتر شده است. برای نازک کردن بانداژ مثلثی، از نوک (رأس) شروع به تا زدن می‌کنند تا به شکل نوار باریک (کراواتی کردن) درآید. امروزه اغلب از سرجی‌پیکس (یک باند کشی توری شکل) استفاده می‌شود که برای سر، دست و ران مناسب است و حالت کشسانی دارد.

نحوه نگهداری و بستن بانداژ: نحوه صحیح در دست گرفتن بانداژ کشی به این صورت است که چهار انگشت روی سطح صاف بانداژ قرار گیرد و انگشت شست به دور قسمت گرد آن حلقه شود (حالت لوله‌کشی). این روش باعث می‌شود هنگام کشیدن بانداژ، رول از دست خارج نشود و کنترل بهتری فراهم آید.

انواع بانداژ:
- بانداژ کشی: معمولاً برای خونریزی‌های داخلی (با هدف ایجاد فشار و جلوگیری از سندرم کمپارتمان/ورم زیر پوست) استفاده می‌شود و اغلب با گیره یا گره‌ای زیر خود باند بسته می‌شود.
- بانداژ نواری: برای کنترل خونریزی‌های خارجی استفاده می‌شود و هنگام اتمام بانداژ، باید آن را طوری گره زد که توسط پزشک به سرعت قابل باز شدن باشد؛ بنابراین، گره کور نباید زده شود و بهتر است از پاپیون یا چسب پارچه‌ای استفاده شود.
اصول بانداژ کردن: بانداژ باید از قسمت باریک‌تر اندام به سمت قسمت پهن‌تر آن پیچیده شود و همیشه باید پایین‌تر از گاز پانسمان شروع شود تا آن را ثابت نگه دارد.
تکنیک‌ها:
- مارپیچی: در هر دور، دو سوم از بانداژ قبلی پوشانده می‌شود (قانون یک سوم/دو سوم).
- هفتی هشتی: این روش (که منجر به نواری سفت‌تر می‌شود) با بالا رفتن و پایین آمدن متناوب انجام می‌شود و برای مفاصل یا جایی که نیاز به استحکام بیشتری است، کاربرد دارد.

فوریت‌های پزشکی و تشخیص علائم حیاتی

مدیریت آسیب‌های مغزی و نخاعی: در موارد ضربه به سر، باید احتمال آسیب گردنی را نیز فرض کرد و سر و گردن مصدوم را ثابت نگه داشت. علائم آسیب مغزی شامل ناتوانی در صحبت، کج شدن صورت، سردرد، کاهش هوشیاری، اندازه نبودن مردمک‌ها، خروج مایع مغزی نخاعی (به رنگ کهربایی یا صورتی) از گوش یا بینی، و کبودی دور چشم (راکن آی) یا پشت گوش (علامت باتل) است.

سکته قلبی و آنژین صدری: درد ناشی از مشکلات قلبی یا آنژین صدری (اختلال موقت جریان خون به قلب) معمولاً مبهم و فشارنده است و ممکن است به فک، دست (معمولاً چپ) یا پشت سرایت کند. امدادگران باید هر دردی را که بین ناف تا فک ایجاد می‌شود، به عنوان درد قلبی در نظر بگیرند (زیرا این شرایط حیاتی و خطرناک است).

نکات مهم در سکته قلبی: نباید اجازه داد مصدوم راه برود یا فشار عصبی و فیزیکی تحمل کند. باید سریعاً او را به مرکز درمانی اعزام کرد و او را در حالت نیمه نشسته (سمی سیتینگ) قرار داد که معمولاً راحت‌ترین وضعیت تنفسی است.
مکانیزم سکته در جوانان و مسن‌ها: در سنین بالاتر، بدن تمایل به ایجاد رگ‌زایی و مسیرهای فرعی خونرسانی به قلب (عروق میوکارد) دارد، لذا ممکن است سکته‌های ناقص رخ دهد. اما در جوانان، به دلیل کمتر بودن این عروق فرعی، سکته معمولاً شدیدتر و کشنده‌تر است.

شوک (نارسایی گردش خون): شوک زمانی رخ می‌دهد که خون کافی به ارگان‌های حیاتی نرسد. علل آن شامل اختلال عملکرد قلب، خونریزی شدید، از دست دادن مایعات بدن (اسهال، استفراغ، سوختگی) و گشاد شدن رگ‌ها (شوک عفونی یا آنافیلاکسی) است.

علائم شوک: پوست سرد، رنگ‌پریده و مرطوب (به دلیل جمع شدن خون از سطح پوست)، ضعف، بی‌حالی، گیجی، نبض تند و ضعیف، و افت فشار خون.
مدیریت شوک: کنترل علت شوک (مانند بند آوردن خونریزی)، بالا آوردن پاها به ارتفاع ۳۰ سانتی‌متر (با پتو یا کوله) برای بازگرداندن خون به سمت مرکز بدن، و گرم نگه داشتن مصدوم با پتو (پتوهای نجات آلومینیومی: لایه زرد برای گرم کردن و نقره‌ای برای خنک کردن) توصیه می‌شود.

تشنج: در تشنج، فعالیت غیرطبیعی مغز رخ می‌دهد که با سفتی، لرزش و پرش اندام‌ها همراه است.

اقدامات: مهمترین کار جلوگیری از سقوط و آسیب‌های ثانویه به سر است. پس از شروع تشنج، مصدوم را محکم نگه ندارید و سعی نکنید دهان او را باز کنید.
پس از پایان تشنج: اگر نفس می‌کشید، او را در حالت ریکاوری (به پهلو) قرار دهید تا زبانش راه هوایی را مسدود نکند. اگر فرد برای اولین بار دچار تشنج شده بود، باید سریعاً به اورژانس زنگ زد. اگر سابقه صرع دارد و تشنج کمتر از ۳ دقیقه طول کشیده است، معمولاً نیازی به انتقال فوری به بیمارستان نیست.

روش‌های باز کردن راه هوایی و احیای قلبی ریوی (CPR)

مانورهای باز کردن راه هوایی: زبان رایج‌ترین قاتل افراد بیهوش است و می‌تواند راه هوایی را ببندد.

اگر آسیب نخاعی مشکوک نباشد: از مانور “سر عقب، چانه بالا” (Head-Tilt Chin-Lift) استفاده کنید.
اگر آسیب نخاعی مشکوک باشد: از مانور “بالا کشیدن فک” (Jaw Thrust) استفاده کنید. در این حالت، فک با انگشتان از زیر زاویه‌اش بلند شده و آزاد می‌شود بدون اینکه سر یا گردن حرکت داده شود.

مدیریت خفگی و شی خارجی: انسداد راه هوایی می‌تواند ناقص (فرد سرفه می‌کند و صدا دارد) یا کامل (فرد نه سرفه می‌کند و نه صدا دارد) باشد.

انسداد ناقص: فرد را به سرفه کردن تشویق کنید و به او استرس ندهید.
انسداد کامل (مانورهای حیاتی):
1. پنج ضربه به پشت (Back Blows): با کف دست و پاشنه آن، پنج ضربه محکم بین دو کتف (نه گردن) و در جهت رو به بالا و جلو وارد کنید.
2. پنج فشار شکمی (هایملیخ/Heimlich): اگر ضربات پشت مؤثر نبود، مشت خود را روی ناحیه بین ناف و جناغ سینه قرار داده و با دست دیگر آن را بگیرید و رو به تو و بالا فشار دهید. (توجه: برای افراد چاق یا باردار، فشار باید روی قفسه سینه اعمال شود نه شکم).
نوزادان: نوزاد را روی ساعد خود قرار دهید به طوری که سر پایین‌تر باشد. ۵ ضربه ملایم به پشت بزنید و سپس نوزاد را برگردانده و ۵ فشار سینه با دو انگشت وارد کنید.

احیای قلبی ریوی (CPR): اگر مصدوم نفس و نبض نداشت، باید فوراً عملیات احیا را آغاز کرد.

ایمنی و صدا زدن: ابتدا ایمنی صحنه را بررسی کرده (چپ، راست، بالا، پایین، جلو، پشت) و سپس از سمت پاها وارد شوید. مصدوم را صدا زده و به شانه‌های او ضربه بزنید تا سطح هوشیاری او مشخص شود.
درخواست کمک: سریعاً با اورژانس (۱۱۲) تماس بگیرید.
چک نبض و تنفس: همزمان نبض (شریان گردنی) و تنفس (با استفاده از نگاه، گوش و حس کردن) را در عرض ۱۰ ثانیه چک کنید.
شروع ماساژ:
- نسبت: ۳۰ ماساژ به ازای ۲ تنفس (۳۰:۲).
- محل: مرکز قفسه سینه (روی جناغ).
- سرعت: ۱۰۰ تا ۱۲۰ بار در دقیقه.
- عمق: یک سوم عمق قفسه سینه (حدود ۴ تا ۶ سانتی‌متر در بزرگسالان).
- تکنیک: امدادگر باید به مصدوم چسبیده و با آرنج‌های صاف و قفل شده (زاویه ۹۰ درجه) از وزن تنه خود برای فشار دادن استفاده کند و اجازه دهد قفسه سینه کاملاً به عقب بازگردد.
تنفس مصنوعی: بینی را بگیرید، راه هوایی را باز کنید و دو نفس بدهید و همزمان بالا آمدن سینه را مشاهده کنید.
پایان احیا: پس از ۵ سیکل (۳۰:۲)، مجدداً نبض و تنفس را چک کنید. در صورت احیا نشدن، ادامه دهید تا زمانی که تیم حرفه‌ای برسد، مصدوم برگردد، یا امدادگر خسته شود. (توجه: اگر از تنفس دهان به دهان ترس دارید، فقط ماساژ را ادامه دهید، زیرا ماساژ به طور غیرمستقیم مقداری هوا وارد ریه‌ها می‌کند).

حمل مصدوم و اصول جابجایی

اصل جابجایی: تا حد امکان مصدوم نباید جابجا شود مگر اینکه خطر جدی جان او را تهدید کند. هنگام حمل، باید کل بدن مصدوم به صورت یکپارچه و هماهنگ حرکت داده شود.

حفاظت از امدادگر: همیشه هنگام بلند کردن مصدوم یا برانکارد، باید از زانوها خم شد و نه از کمر، و بدن باید نزدیک مصدوم باشد تا تعادل حفظ شود. قدم‌ها باید کوتاه و محکم برداشته شوند.
جهت حمل: هنگام حرکت به سمت نقطه امن (مانند آمبولانس)، بهتر است مصدوم با پا به جلو حمل شود تا استرس کمتری داشته باشد و مسیر را ببیند. هنگام ورود به نقطه ناامن یا حرکت در سربالایی، بهتر است با سر به جلو حمل شود. در سربالایی‌ها و سرازیری‌ها، سر مصدوم باید همیشه رو به بالا باشد تا فشار خون به مغز وارد نشود.
حمل تک نفره:
- کششی با لباس: لباس مصدوم را محکم گرفته و آن را به عقب می‌کشید (مراقب باشید یقه مصدوم بسته نباشد و او خفه نشود). این روش در محیط‌های دودآلود که امدادگر باید پایین بماند، کاربرد دارد.
- کششی با پتو: اگر مصدوم روی پتو باشد، پتو را کشیده که در این حالت سر و گردن بهتر ثابت می‌ماند.
- آغوشی یا پرنسسی: حمل استاندارد برای مصدوم هوشیار.
- یک دست و یک پا: پس از بلند کردن مصدوم با گرفتن یک دست و یک پا، دست مصدوم را روی شانه خود ثابت کرده تا یک دست امدادگر برای باز کردن در یا حمل تجهیزات آزاد باشد.
حمل دو نفره (حمل نشسته): روش‌هایی مانند “صندلی دو مچی” (دو مشت) یا “صندلی چهار مچی” (چهار مشت) که امدادگران دست‌های خود را قفل کرده و یک صندلی محکم برای نشستن مصدوم هوشیار ایجاد می‌کنند.
جابجایی ضایعات نخاعی (لاگ‌رول): این روش باید توسط چند نفر انجام شود. نفر ارشد سر و گردن را ثابت نگه می‌دارد (با مانور جاوتراس) و با شمارش او، بقیه امدادگران بدن مصدوم را به طور همزمان و به صورت یک تکه می‌چرخانند تا یک تخته یا وسیله‌ای مانند “لانگ بک بورد” زیر او قرار داده شود.

مدیریت, پزشکی, تورلیدری