معماری ایران و جهان
خلاصه کلاس درس معماری ایران و جهان
دوره‌بندی تاریخی و معماری اولیه
تاریخ به سه بخش باستان، میانه و متأخر تقسیم می‌شود. دوره باستان با پیش از تاریخ آغاز می‌گردد:
- عصر پارینه‌سنگی یا پلئولیتیک: در این دوره انسان تنها به شکار مشغول بوده و در غارهای طبیعی زندگی می‌کرده یا کلبه‌های موقت با چوب و پوست می‌ساخته است. معماری واقعی در این عصر وجود ندارد. غار قلعه کُرد آوج (مربوط به حدود ۵۰۰ هزار سال پیش) نمونه‌ای از سکونت‌گاه‌های این دوره است.
- عصر میان‌سنگی یا مزولیتیک: این دوره، مرحله گذار از شکارورزی به کشاورزی و دامداری است. در این زمان، معماری به صورت موقت شکل می‌گیرد.
- عصر نوسنگی (۱۲ تا ۱۳ هزار سال پیش): معماری واقعی از این دوره آغاز می‌شود. با یکجانشینی و شروع کشاورزی و دامداری، روستاها به وجود آمدند. ساخت بناها با مصالح بوم‌آورد (محلی) انجام می‌شد.
- پارامترهای تشکیل روستا: خاک مناسب، آب فراوان، اقلیم مناسب، امنیت، و معیشت (کشاورزی، دامداری یا کار برای دیگران).
- بافت روستاها: دارای بافت فشرده و پیوسته بودند تا از یکدیگر محافظت کنند. برای مثال، در روستای چاتال هویوک در ترکیه (دوره نوسنگی)، خانه‌ها ورودی از سقف داشتند تا امنیت بیشتری تأمین شود.
- تبدیل روستاها به تپه باستانی: سازه‌های اولیه عمدتاً از چینه (گل ورز داده شده بدون قالب) یا خشت (گل ورز داده شده با قالب) ساخته می‌شدند و سقف آن‌ها تیرپوش بوده است. عمر این بناهای ساده نهایتاً ۲۰ تا ۲۵ سال بود. هنگامی که بنا فرسوده می‌شد، آن را کوبیده و بنای جدیدی روی همان محل می‌ساختند. اجساد مردگان و قطعات سفال نیز در زیر خانه‌ها باقی می‌ماندند. تکرار این روند باعث می‌شد که روستاها به مرور زمان به تپه‌های باستانی (مانند تپه زاغه) تبدیل شوند.
- نزدیک‌ترین تپه نوسنگی: تپه ازبکی در استان البرز نزدیک کرج، دارای لایه‌های عصر نوسنگی است.
عصر فلزات و شهرنشینی
- عصر مس‌وسنگ یا کالکولیتیک (از حدود ۶۰۰۰ سال پیش از میلاد): این دوره آغاز شهرنشینی است. روستاها بزرگتر شده و توسعه یافتند. جامعه طبقاتی شد؛ در رأس هرم حاکم (سیاسی و عقیدتی) و در بدنه متخصصین (سفالگر، فلزکار)، کشاورزان، دامداران و در قاعده مردم عادی قرار داشتند.
- عصر مفرغ: شهرنشینی کامل می‌شود و حکومت‌ها شکل می‌گیرند. جنگ‌های زیادی آغاز می‌شود. شوش در خوزستان و کنار صندل از تپه‌های مهم این عصر هستند.
عصر آهن (۱۵۰۰ تا ۵۵۰ پیش از میلاد): ابزارهای آهنی فراوان شدند. مهم‌ترین ویژگی این دوره ورود آریایی‌ها از آسیای مرکزی به ایران بود.
- هویت آریایی: آریایی‌ها تمدن ضعیفی داشتند و بومیان ایران (ایلامی‌ها، و تمدن‌های تپه‌های باستانی) خط و تمدن پیشرفته‌تری داشتند. تمرکز بر هویت آریایی در ایران، میراثی از دوران رضا شاه است که تحت تأثیر آلمان نازی، برای دوری از جنگ و نمایش پیوند نژادی، بر دستاوردهای هخامنشیان (قوم آریایی) مانور داده شد و تمدن‌های پیش از آن‌ها (مانند ایلام) نادیده گرفته شد.
ساختار شهرهای باستانی
شهر (شار) از عصر مس‌وسنگ به وجود آمد و دارای ویژگی‌های ساختاری زیر بود:
- اَرگ: محل استقرار حکومت، بر روی بلندی (طبیعی یا مصنوعی) ساخته می‌شد و با دیوار (بارو) و برج‌ها محصور می‌گردید. واژه ارگ احتمالاً از کتیبه داریوش در دوره هخامنشیان (ارکتری به معنی صخره) به یادگار مانده است.
- شار (شهر): محل زندگی مردم عادی، پیرامون ارگ قرار داشت و دارای بارو، برج و خندق (عامل دفاعی) بود.
- بیرون (روستا): منطقه خارج از شهر که سازه دفاعی نداشت و مردم آن هنگام حمله، به داخل شهر پناه می‌بردند.
انواع شهرها: شهرهای آیینی (چغازنبیل)، تجاری (شهر سوخته)، صنعتی (اریسمان)، مسکونی (پایتخت‌ها) و سیاسی (حکومتی).
معماری ایلامی: چغازنبیل (دور اونتاش)
- این شهر آیینی توسط اونتاش ناپیریشا حدود ۱۲۵۰ قبل از میلاد ساخته شد.
- این معبد سه حصار تو در تو داشت که نماد رتبه‌بندی تقدس و آماده‌سازی روحی زائران (سیر و سلوک) برای ورود به مقدس‌ترین بخش معبد بود. همچنین این حصارها برای محافظت از معبد در برابر تهاجم ساخته شده بودند (زیرا دشمنان به کاخ و معبد حمله می‌کردند).
- چغازنبیل توسط آشوربانیپال آشوری در ۶۴۱ قبل از میلاد تخریب و غارت شد.
- این اثر در سال ۱۳۵۸ خورشیدی (۱۹۷۹ میلادی)، همزمان با تخت جمشید و میدان نقش جهان، توسط شهریار عدل (باستان‌شناس ایرانی) در یونسکو ثبت جهانی شد.
دوره مادها
- قدیمی‌ترین سند از مادها، سنگ‌نوشته‌های آشوری شلمنصر سوم (۸۳۴ پیش از میلاد) است. حکومت ماد در سال ۵۵۰ پیش از میلاد توسط کوروش منقرض شد.
- سایت‌های مادی: تپه نوشیجان، تپه ازبکی، تپه باباجان. این سایت‌ها ارگی بر روی یک تپه باستانی داشتند که حاکم در آنجا زندگی می‌کرد.
- هگمتانه (اکباتان): اگرچه هرودوت آن را پایتخت مادها (شهری با هفت حصار) معرفی کرده، اما کاوش‌ها و یافته‌ها (از جمله سفال اشکانی در لایه‌های پایین و سبک شهرسازی هیپوداموس یونانی) نشان می‌دهد که حداقل بخش بزرگی از آن، مربوط به دوره اشکانیان است.
دوره هخامنشیان (۵۵۰ تا ۳۳۰ پیش از میلاد)
این حکومت جهان‌شاهی به مدت ۲۲۰ سال پایه‌ریز تمدن ایرانی (به ویژه در آزادی مذهبی) بود.
- پاسارگاد (پارسَرگَد):
- شهر باغی است که توسط کوروش بنا شد و الگویی برای باغسازی‌های بعدی در ایران شد.
- طراحی آن به شکل یک بهشت (Paradaiza به معنی زمین محصور) بود؛ با استفاده از آبراهه‌های سنگی (از رودخانه کر) و کاشت درختان، محیطی خنک و سرسبز ایجاد شده بود. این الگو از عقاید زرتشتی (ایزد تیشتر، خدای باران) الهام گرفته شده بود.
- کوشک و کاخ: پاسارگاد شامل کاخ‌ها (محل دیوان‌سالاری، درون‌گرا، بزرگ) و کوشک‌ها (فضای تفریحی، موقت، برون‌گرا، کوچک) بود. کوشک یا گوشک ساسانی ریشه واژه کیوسک است.
- باغ آرامگاه: آرامگاه کوروش در داخل یک باغ قرار داشت (مانند حافظیه و سعدیه در دوره‌های بعد).
- پارسه (تخت جمشید):
- این مجموعه ارگ شهر پارسه بود و شهر اصلی به سمت غرب و جنوب ارگ گسترش یافته بود. نام “تخت جمشید” بر اساس توصیفات اسطوره‌ای از جمشیدِ سازنده در اوستا، توسط مردم ایران به دلیل عظمت ستون‌ها بر این بنا نهاده شد.
- معماری: شامل آپادانا (تالار ستوندار)، کاخ تچر (کاخ زمستانی داریوش، رو به جنوب)، کاخ هدیش (خشایارشا)، و کاخ صدستون (نماینده ۱۰۰ فرمانده هخامنشی).
- مسیر ورودی: دروازه اصلی در زمان داریوش در جنوب و در زمان خشایارشا در غرب قرار گرفت (به دلیل ساخت مجموعه‌هایی مانند حرم‌سرا یا مهمانسرا در جنوب غربی).
- یافته‌ها: الواح گلی خزانه، سند اداری و انبارداری بودند. برخی از این الواح به افرادی اشاره دارند که به عنوان راهنمای گردشگری (برریشتمه) به شاه خدمت می‌کردند.
دوره سلوکیان و اشکانیان
- سلوکیان: پس از حمله اسکندر و پایان هخامنشیان، یونانی‌ها (سلوکیان) وارد ایران شدند و معماری یونانی را رواج دادند.
- شهرسازی هیپوداموس: این نوع شهرسازی (نامگذاری شده به افتخار هیپوداموس، معمار یونانی) دارای نظم هندسی و شبکه‌ای شطرنجی بود که شامل دو خیابان اصلی شمالی-جنوبی (کاردو) و شرقی-غربی (دکومانوس) بود که در میدان اصلی (آگورا/فروم) یکدیگر را قطع می‌کردند. شهر آی خانم در شمال افغانستان نمونه‌ای از آن است.
- اشکانیان (۲۵۰ پیش از میلاد تا ۲۲۶ میلادی): طولانی‌ترین حکومت ایران.
- شهرهای مدور: به دلایل دفاعی (دید کامل بر دشت پیرامون) و نمادین (پادشاه در مرکز، مانند خدا در آسمان) شهرهایشان اغلب گرد بود. دارابگرد در فارس نمونه‌ای از آن است.
- حکومت ساسانی و اشکانیان: ساسانیان برای مشروعیت بخشیدن به حکومت خود، آثار اشکانیان را کم‌رنگ کرده و آن‌ها را اجنبی خواندند و ادعا کردند که حکومتشان ۲۰۰ سال قبل‌تر در فارس آغاز شده است.
دوره ساسانیان (۲۲۶ تا حدود ۶۵۱ میلادی)
- اردشیر خوره (گور/فیروزآباد):
- توسط اردشیر بابکان (بنیانگذار ساسانی) و پیش از به سلطنت رسیدن ساخته شد.
- این شهر کاملاً هندسی و مدور بود (قطر حدود ۲ کیلومتر)، دارای ارگ مرکزی و چهار دروازه (اورمزد، میترا، بهرام، و اردشیر) که اردشیر خود را هم‌شأن ایزدان قرار داده بود.
- بیشاپور (وَهْ‌شاپور):
- توسط شاپور اول (پسر اردشیر) در نزدیکی کازرون ساخته شد.
- این شهر به سبک هیپوداموس/شطرنجی بود؛ زیرا شاپور از مهندسان و معماران رومی اسیر برای ساخت آن استفاده کرد.
- کاخ شاپور: دارای پلان صلیبی شکل و ۶۴ طاقچه با گچ‌بری بود. دیوارهای قطور آن (۵ تا ۷ متر ضخامت) نشان می‌دهد که سقف بنا گنبدی بوده است.
- معبد آناهیتا: با الهام از معماری هخامنشیان (پاسارگاد)، با سنگ‌های پاک‌تراش و بست‌های فلزی ساخته شده و بخشی از آن زیر زمین بود. آب برای نیایش آناهیتا (ایزدبانوی آب‌ها) از طریق کانال‌ها به حوضی به ارتفاع ۴۰ سانتی‌متر هدایت می‌شد.
- موزاییک: در بیشاپور موزاییک‌هایی برای تزئین کف بناها به کار رفته که تقلیدی از سنت رومی‌ها بود و نمونه‌های آن امروز در موزه لوور نگهداری می‌شود.
فلسفه معماری و مفاهیم کلیدی
- برج و بارو: دیوار دفاعی شهر (بارو) همراه با برج‌ها.
- ازاره: پایین‌ترین قسمت دیوار داخلی از کف تا زیر طاقچه است.
- آب و حوض‌ها: حوض‌های آب در جلوی بناهای مهم ایرانی، نشانگر موقتی بودن سازه‌های ساخت دست بشر در برابر خالق اصلی است (نمادی از البقاء لله).
- مجسمه شاپور: مجسمه عظیم شاپور در غاری نزدیک بیشاپور، به دلیل سنت ساسانی دفن نکردن پادشاهان در آرامگاه‌های ساختمانی (بلکه قرار دادن استخوان‌هایشان در حفره‌های صخره‌ای یا استودان)، به یادبود پادشاه در نظر گرفته شده است.
- کتاب و پادکست: بر اهمیت مطالعه و خرید کتاب‌های تخصصی (مانند مجله گیلگمش) در حوزه گردشگری و تاریخ تأکید شده و استفاده صرف از پادکست‌ها یا فایل‌های PDF را آفت فرهنگ ایران دانسته است.
۱. فضاهای آیینی اولیه و دوران باستان
سیر تحول فضاهای آیینی در ایران از غارنشینی آغاز می‌شود، جایی که انسان‌های غارنشین نیز خدایانی را می‌پرستیدند. اولین معبد دارای معماری در ایران در تپه زاغه قزوین کشف شده است که مربوط به حدود ۶۵۰۰ سال پیش از میلاد مسیح است. این معبد که به دلیل داشتن نقاشی‌های دیواری به شکل نقوش هندسی، «معبد منقوش زاغه» نامیده می‌شود، توسط دکتر عزت‌الله نگهبان کاوش شد. از ویژگی‌های آن می‌توان به سکوهایی برای نشستن، نصب شاخ بُز بر دیوارها (که از ویژگی‌های معابد است)، و فضایی برای روشن کردن آتش (نه برای پرستش بلکه برای گرم کردن محیط) اشاره کرد. پیکرک‌های آیینی نیز در این مکان یافت شده‌اند.
در دوران بعد، یعنی مس‌سنگی (کالکولیتیک)، نهاد روحانیت و حکومت وجود داشت و معابد در شهرهایی مثل چغامیش و شوش خوزستان قرار داشتند که امروزه تنها آثار مهرهای مربوط به فعالیت روحانیون در آن معابد باقی مانده است. در دوران ایلام میانی (حدود ۱۲۵۰ ق.م)، فضاهای آیینی بزرگی مانند چغازنبیل برای پرستش خدایانی چون شوشینا و ناپیرشاه وجود داشت.
۲. مادها و آیین پرستاری از آتش
در غرب ایران، اقوام آریایی وارد شدند و حکومت‌هایی چون ماد و ماننا را تشکیل دادند. از آثار مادها، تپه نوشیجان (نزدیک ملایر) باقی مانده است که در گذشته احتمالاً «انوشگان» نامیده می‌شده است. این تپه شامل یک دژ خشتی با دیوار دفاعی، تالار ستوندار و آتشکده است.
در آیین ایرانیان، آتش پرستیده نمی‌شد، بلکه پرستاری می‌شد. آتش تجلی زمینی اهورامزدا و مقدس بود. این تقدس به این دلیل بود که آتش نور، امنیت و گرما را در مناطق سردسیر آسیای مرکزی فراهم می‌آورد و از آلوده کردن آن (حتی با نفس) پرهیز می‌شد. آتشکده نوشیجان احتمالاً سقفی نداشته است، زیرا آتش در دوره‌های ماد و هخامنشی زیر آسمان باز نگهداری می‌شده و پرستاری از آن در فضای باز انجام می‌گرفته است. پس از ترک آگاهانه نوشیجان، مردم آنجا را تا ارتفاع ۶ متری با سنگ پُر و پلمپ کردند تا دشمن (احتمالاً آشوری‌ها) به فضای آیینی بی‌احترامی نکند.
در دوره هخامنشی نیز آتش در فضای باز (مانند آتشدان‌های پلکانی پاسارگاد و نقوش آرامگاه‌های نقش رستم) نگهداری می‌شد و برای آن سقفی طراحی نمی‌کردند.
۳. دوره اشکانی، آزادی مذهبی و مهرپرستی
دوره اشکانی یکی از زیباترین دوران‌های ایران به دلیل آزادی‌های مذهبی گسترده بود. در این دوره، مسیحیان (فراری از امپراتوری روم) در شمال غرب، پیروان حضرت یحیی (صابئین مندایی) در جنوب غرب، زرتشتیان در مرکز و هندی‌ها در شرق زندگی می‌کردند. بسیاری از پادشاهان اشکانی مهرپرست بودند (مانند مهردادها).
آیین مهر (میثره/میترا) که یکی از ایزدان بزرگ آریایی‌ها (ایزد عهد و پیمان) بود، مجدداً در این دوره جایگاه یافت. مهرپرستی یک آیین رازآمیز و مردسالارانه بود که ورود زنان به آن ممنوع بود. این آیین دارای هفت مرحله برای سالکان بود: کلاغ، عروس (نوآموز)، سرباز، شیر، پارسی، پیک خورشید، و پدر. این آیین از طریق نظامیان ایرانی به اروپا نیز منتقل شد و تأثیراتی بر مسیحیت (مانند تاریخ تولد مسیح و لباس قرمز اسقف) گذاشت.
مهرکده‌ها (مغاره‌ها) اغلب زیرزمینی یا در غارها بودند، زیرا بر اساس اسطوره‌ها، مهر از درون یک غار به شکل نوجوان متولد می‌شود. قلعه ضحاک (عشرود آذربایجان) یکی از مهرکده‌های مهم است که احتمالاً گنبد داشته است و گچ‌بری‌هایی از سرباز و شیر (از مراحل آیین مهر) و همچنین صحنه قربانی کردن گاو در آن کشف شده است. گاو که برای زرتشتیان مقدس بود، برای مهرپرستان نامقدس بود و قربانی می‌شد.
ورزش‌های قهرمانانه و تزکیه نفس در مهرکده‌ها انجام می‌شد و شباهت‌های بی‌نظیری بین آیین مهر و ورزش باستانی (زورخانه) وجود دارد (مانند فضای گود، میل، گرز، سپَر، پدر/مرشد، و جوانمردی).
۴. ساسانیان و تدوین دین زرتشتی
در دوره ساسانی، آزادی دینی اشکانیان از بین رفت. دین زرتشت برترین دین شد و روحانیونی چون کرتیر، کلیساها و معابد دیگر ادیان را تخریب کردند. آتشکده‌های ساسانی برخلاف دوره‌های قبل، مسقف بودند؛ این امر بر اساس یک دستورالعمل فقهی بود که نور خورشید نباید با نور آتش برخورد کند. به صورت سمبلیک، فضایی گنبدی برای قرار دادن آتشدان ایجاد می‌شد.
بر اساس متون ساسانی (مانند ارداویراف‌نامک که مشاهدات ارداویراف از بهشت و دوزخ را شرح می‌دهد)، سه نوع آتش رسمی وجود داشت که نماد طبقات جامعه و پراکندگی حکومت بودند:
- آتش ورهرام (آذرگشسب): آتش جنگ‌آوران و پادشاهان، در شمال غرب (تخت سلیمان تکاب).
- آذر برزین مهر: آتش بلند مرتبه کشاورزان و دهگانان (طبقه فئودال)، در شمال شرق (ریوند سبزوار).
- آذر فرنبق: آتش موبدان و روحانیون، در مرکز (کاریان لار فارس).
مردم عادی نیز در شهرها و روستاها آتشکده‌های کوچکی به نام آدوران یا دادگاه/خانگی داشتند که آتش را در اجاق‌های خانگی نگهداری می‌کردند.
ساسانیان به دلیل اعتقاد به آلودگی جسد (توسط دیوهای نسو)، پادشاهان خود را دفن نمی‌کردند و سنت آرامگاه‌سازی سلطنتی نداشتند. جسد روی بلندی قرار می‌گرفت تا پرندگان آن را بخورند و سپس استخوان‌ها در برج‌های خاموشی ریخته می‌شد.
۵. معماری آرامگاهی (قبل از اسلام)
روش‌های دفن در ایران متأثر از اعتقادات بود:
- ایلامی: کهن‌ترین آرامگاه سلطنتی در هفت تپه (کَبنک، ۱۳۶۰ ق.م) کشف شد که شامل آرامگاه پادشاه و اتاق دفن ۲۳ اسکلت جوان (قربانی) بود و سقف آن قوسی آجری (ضربِی یا رومی) داشت.
- مادی: از گورخمه‌های سنگی در دل کوه استفاده می‌شد (مانند دق و دکان داوود).
- هخامنشی: آرامگاه کوروش در پاسارگاد (یک باغ‌آرامگاه) از سنگ‌های پاک و بدون ملات ساخته شده و نمای آن متأثر از سبک‌های مختلف (زیگورات ایلامی، معابد لودیه‌ای) است. آرامگاه‌های دیگر هخامنشیان (مانند داریوش و خشایارشا در نقش رستم) به شکل صلیبی و حجاری شده در دل کوه هستند.
۶. انتقال به معماری اسلامی و مساجد اولیه
با ورود اسلام، اگرچه توصیه پیغمبر (ص) دفن ساده بود و ساسانیان نیز سنت آرامگاه‌سازی را نداشتند، اما در ایران به دلایل مختلف آرامگاه‌های متعددی ساخته شد.
اولین مساجد ایرانی در دوره اسلامی (قرن اول هجری) ساخته شدند که الگوی آن‌ها از خانه پیامبر اسلام (ص) در مدینه گرفته شده بود. این مساجد شامل یک حیاط مرکزی، شبستان ستوندار در قسمت قبله، و رواق در اطراف حیاط بودند (مانند مسجد جامع فهرج یزد). رواق در معماری مناطق گرمسیر کارکرد سایه‌اندازی، جلوگیری از ورود آفتاب و برف و باران را داشت.
مسجد تاریخانه دامغان (قرن دوم هجری) نیز نمونه‌ای از مساجد ستوندار است که معماری آن از کاخ ساسانی مجاور الگوبرداری کرده است (استفاده از ستون‌های قطور و ایوان‌های ساسانی). نام “تاریخانه” (خانه خدا) نشان می‌دهد که در آن زمان جمعیت تُرک در اطراف دامغان زندگی می‌کردند (تانگری، خدای آسمان).
۷. سلجوقیان و نهضت مدرسه‌سازی
در دوره سلجوقی، به ویژه با تلاش خواجه نظام‌الملک طوسی، نهضت مدرسه‌سازی گسترده‌ای در ایران شکل گرفت که به نظامیه معروف شدند. این مدارس شبانه‌روزی بودند و هدف اصلی آن‌ها تبلیغ دین و تدریس فقه و علوم دینی بود و عملاً راه علوم عقلی (فلسفه، پزشکی) را مسدود کردند.
در معماری مساجد، الگوی چهار ایوانی حیاط‌دار (مانند مسجد جامع عتیق اصفهان) توسعه یافت. این تحول شامل حذف ستون‌های جلوی محراب و جایگزینی آن با گنبدخانه بود. گنبدسازی برای پوشاندن فضای بزرگ در ایران رواج یافت، عمدتاً به دلیل کمبود چوب مناسب و وجود موریانه، و گنبد به سادگی هوا را متعادل می‌کرد.
مناره‌ها در مساجد سلجوقی، ابتدا یک مناره بودند (برای نشان دادن قلب شهر) اما بعداً دو مناره شدند که کاربرد اصلی آن‌ها فنی و برای مهار و تثبیت ایوان‌های بلند بود.
۸. معماری گنبد و آرامگاه‌های برجی
برای تبدیل فضای مربع به گنبد، نیاز به مناطق انتقالی وجود داشت که به آن‌ها چپیره گفته می‌شود و با روش‌هایی چون سُکُنج یا تُرُمبه ساخته می‌شدند.
آرامگاه‌سازی در دوره سلجوقی رونق یافت. آرامگاه‌ها به طور کلی یا مکعبی با گنبد بودند (مانند آرامگاه امیر اسماعیل سامانی در بخارا) یا به شکل برجی ساخته می‌شدند. آرامگاه‌های برجی خود به دو دسته تقسیم می‌شوند:
- مُدَرَس (دندانه‌دار): مانند گنبد قابوس و برج طغرل.
- استوانه‌ای: مانند برج‌های لاجیم، رسکت و رادکان در مازندران که دارای کتیبه‌های کوفی (عربی) و پهلوی ساسانی هستند.
۹. دوره ایلخانی و مجتمع‌های آرامگاهی
در دوره ایلخانی (مغول)، پادشاهانی که مسلمان می‌شدند (مانند الجایتو)، سنت کهن گم کردن گور را کنار گذاشته و مجتمع‌های آرامگاهی عظیمی ساختند که به ابواب‌البرّ (درهای خیر) معروف بودند. این مجتمع‌ها شامل آرامگاه، مدرسه، خانقاه، بیمارستان (دارالشفاء) و بازار می‌شدند (مانند گنبد سلطانیه). این تغییر متأثر از غنای فرهنگ ایرانی و همچنین آشنایی مغول‌ها با عارفان ایرانی (که در شمنیزم محلی مغول‌ها جایگاه شمن‌ها را داشتند) بود.
گنبد سلطانیه (آرامگاه الجایتو) با ۴۸ متر ارتفاع، سومین گنبد بزرگ جهان است که با فونداسیون بسیار کم (۶۰ سانتی‌متر) ساخته شده است. نقشه ایده‌آل برای آرامگاه‌ها و کوشک‌های باغ، نقشه هشت ضلعی (اشاره به مفهوم هشت بهشت) بود.
علاوه بر پایتخت‌های قدرت، شهرهایی نیز در ایران رشد کردند که حول محور آرامگاه‌ها شکل گرفتند و به آن‌ها شهرهای شاهد می‌گویند (مانند مشهد و تربت جام).
۲. تاریخ و ساختار حکومت هخامنشیان
پیشینه و بنیان‌گذاری
حکومت مادها حدود ۱۳۰ سال دوام آورد و آخرین پادشاه آن، اژدهاک (آستیاگ یا ایشتوویگو)، بود. او برای تثبیت قدرت، دخترش ماندانا را به عقد کمبوجیه، پسر کوروش اول (حاکم پارس) درآورد.
فرزند این دو، کوروش دوم (معروف به کوروش بزرگ)، بنیانگذار سلسله هخامنشی است. کوروش اول صرفاً پدربزرگ مادری کوروش دوم بود و حاکم پارس بود، لذا بنیانگذار سلسله کوروش دوم است.
به قدرت رسیدن کوروش دوم
دلایل سقوط حکومت‌ها، مانند بی‌کفایتی مسئولین، فساد دربار، نارضایتی طبقات فرودست و ظلم، در مورد مادها نیز صدق می‌کند. ایشتوویگو توانایی لازم را برای رهبری نداشته است.
در روایات غیرمستند آمده است که ایشتوویگو خواب دید که قدرتش توسط نوه‌اش (کوروش) از بین می‌رود. او به سردارش، هارپاک، دستور قتل کوروش را داد، اما هارپاک او را نکشت و به چوپانی سپرد. کوروش پس از رشد، علیه پدربزرگش قیام کرد. در دشت مرغاب (که بعدها پاسارگاد نام گرفت)، فرماندهان ماد، به‌ویژه هارپاک که از ایشتوویگو کینه داشت، ناراضی بودند و به کوروش تسلیم شدند. به همین دلیل، کوروش با حداقل خونریزی قدرت را به دست آورد که این امر در خوشنامی او بی‌تأثیر نبود.
دوره حاکمیت و اقتدار
سلسله هخامنشیان حدود ۲۲۰ سال (تقریباً ۵۵۰ تا ۳۳۰ پیش از میلاد) حکومت کرد و شامل حدود ۱۳ پادشاه بود.
- داریوش اول (داریوش بزرگ) مقتدرترین پادشاه هخامنشی است. او کسی بود که سیستم اداری هخامنشی را راه‌اندازی کرد، سکه دریک (از جنس طلا) را ضرب نمود، خط فارسی باستان را ایجاد کرد، گارد جاویدان را تأسیس نمود و ساخت تخت جمشید (پارسه) را آغاز کرد.
- پایتخت‌ها: در زمان کوروش دوم و کمبوجیه، پایتخت پاسارگاد بود. از زمان داریوش اول به بعد، شوش مهم‌ترین پایتخت شد. هگمتانه (همدان) نیز به عنوان پایتخت (احتمالاً زمستانی یا تابستانی) استفاده می‌شد.
- سقوط: این سلسله با حمله اسکندر به پایان رسید.
پول و اقتصاد
ضرب سکه و ایجاد سیستم پولی، نظیر سکه دریک، نیازمند دو عامل اصلی بود: اقتدار سیاسی برای تحمیل واحد پولی به مناطق مختلف و اقتصاد سامان‌یافته همراه با تجارت گسترده که نیاز به پول را ایجاد کند. داریوش اول این سیستم را پایه‌گذاری کرد تا واحد پولی وزنی مشخص و قابل تبدیل داشته باشد.
۳. آثار و معماری هخامنشیان (پاسارگاد و کوروش)
آثار هخامنشیان و ساسانیان نسبت به اشکانیان و مادها بیشتر به دست ما رسیده است.
پاسارگاد
پاسارگاد احتمالاً به معنی «محل زندگی یا استقرار پارس‌ها» است و محلی است که انتقال قدرت از مادها به هخامنشیان در آنجا اتفاق افتاد. آثار شاخص این محوطه عبارتند از: آرامگاه کوروش، بنای منسوب به کمبوجیه، نگاره انسان بالدار (در کاخ سه دروازه)، کاخ‌های کوروش و تُل تخت.
آرامگاه کوروش
- هویت‌یابی: تا حدود ۲۰۰ سال پیش، این بنا به عنوان امامزاده مادر سلیمان شناخته می‌شد و مردم به قصد زیارت به آنجا می‌رفتند. باستان‌شناسان و مستشرقین اروپایی با استناد به نوشته‌های مورخانی چون هرودوت و گزنفون، که آرامگاه کوروش را بنایی پلکانی در فارس توصیف کرده بودند، هویت آن را کشف کردند.
- اهمیت ملی: در دوره پهلوی، به ویژه در جریان جشن‌های ۲۵۰۰ ساله، این آرامگاه به عنوان نماد ناسیونالیسم ایرانی معرفی شد و به شهرت جهانی رسید. تصاویر آن برای تبلیغ در رسانه‌های مختلف و حتی روی پول آورده شد.
- ساختار و معماری:
- ارتفاع بنا حدود ۱۱ متر و ۲۰ سانتی‌متر است.
- آرامگاه بر روی ۶ سکو قرار دارد و اتاق مقبره در سکوی هفتم واقع شده است.
- ورودی اتاق مقبره یک راهروی کوتاه و باریک (حدود ۸۰ سانتی‌متر ارتفاع) است که باید به صورت نشسته یا دلا وارد شد.
- فضای داخلی اتاق مقبره بسیار کوچک (حدود ۲ در ۲ متر) و فاقد هرگونه نقش و نگاره هخامنشی است.
- در دوره اسلامی (حدود قرن هفتم، زمان اتابکان زنگی)، یک محراب کوچک بر روی دیوار داخلی تراشیده شد و کلمه قبله روی آن نوشته شد.
- نمونه مشابه: آرامگاه کوروش در نوع خود در ایران منحصر به فرد است. تنها بنایی که تا اندازه‌ای شبیه به آن است، بنای گور دختر در دشتستان بوشهر (برازجان) است. این بنا از لحاظ تاریخی قدیمی‌تر از آرامگاه کوروش بوده و احتمالاً متعلق به یکی از اجداد خاندان هخامنشیان (در دوره‌ای که هنوز پادشاه نشده بودند) است.
- حفره‌های داخلی (سبک‌سازی سقف): دکتر علی سامی در سال‌های ۱۳۳۷-۳۸ شمسی هنگام پاکسازی سقف از بوته انجیر، متوجه وجود شکاف و دو حفره بزرگ در داخل سقف شد. در ابتدا این حفره‌ها به عنوان قبر کوروش و همسرش/مادرش معرفی شدند. با این حال، جدیدترین نظریه بر این مبنا است که این حفره‌ها برای سبک کردن وزن سقف ایجاد شده بودند تا بنا نشست نکند، زیرا هیچ شیء یا استخوانی در داخل آن‌ها پیدا نشد و تراش سنگ‌ها نیز نامنظم بود.
- مرمت و موزه: برای آماده‌سازی جشن‌های ۲۵۰۰ ساله، سنگ قبرهایی که دور آرامگاه مادر سلیمان بودند برداشته شدند؛ سنگ قبرهای هنری به موزه‌ها منتقل و مابقی در نزدیکی محل دفن (مدفون در خاک) شدند. همچنین طرح ساخت یک موزه زیرزمینی (شبیه حرف T انگلیسی) در نزدیکی آرامگاه توسط آقای امانت آغاز شد، اما به دلیل انقلاب متوقف گردید و همچنان ناتمام رها شده است.
نگاره انسان بالدار (ذوالقرنین)
این نگاره بر روی درگاه ورودی کاخ سه دروازه در پاسارگاد قرار دارد و فاقد کتیبه هخامنشی است. این موجود بالدار ترکیبی از فرهنگ‌های مختلف را نشان می‌دهد: تاجی شبیه تاج‌های مصری (با شاخ و مارهای کبرا)، لباس ایلامی و بال‌های آشوری/بابلی.
- نظریه ذوالقرنین: مولانا ابوالکلام آزاد، مفسر و وزیر فرهنگ هند، در کتاب خود کوروش را با ذوالقرنین (فردی که در سوره کهف قرآن ستایش شده) یکی دانست. دلیل اصلی این ارتباط، وجود دو شاخ بر سر این نگاره (“ذوالقرنین”) و ستایش او در تورات به عنوان نجات‌دهنده قوم یهود بود. این نظریه در میان روحانیون و ملی‌مذهبی‌های ایران محبوب شد.
- رد نظریه: شواهد تاریخی و باستان‌شناسی نشان داد که اقدامات ذوالقرنین (مانند جنگ با قوم یأجوج و مأجوج و سدسازی) بیشتر با اسکندر مقدونی یا پادشاهان چین همخوانی دارد و با زندگی کوروش سازگار نیست.
- نظریه جدیدتر: آخرین نظریه این است که نگاره انسان بالدار احتمالاً تصویر یک رب‌النوع فینیقی (احتمالاً بعل جوان) یا یک روح نگهبان کاخ است که کوروش پس از گشودن بابل و سوریه آن را دیده و دستور ساخت نمونه‌اش را در پاسارگاد داده است.
۴. دین و اسناد معتبر هخامنشی
- دین: دین هخامنشیان مبهم است. هرچند کتیبه‌های آن‌ها (مانند بیستون) مکرراً نام اهورامزدا را ذکر می‌کند، اما اهورامزدا یک خدای پیشازرتشتی بوده است (مانند وجود نام “الله” قبل از اسلام). لذا صرفاً ذکر نام اهورامزدا، زرتشتی بودن قطعی پادشاهان را ثابت نمی‌کند.
- منشور کوروش: تنها سند تقریباً مطمئن و معتبر به جا مانده از کوروش، منشور کوروش است که به زبان بابلی در بابل پیدا شده است. این منشور که ورود مسالمت‌آمیز کوروش به بابل را (مصادف با هفتم آبان) ثبت کرده، از صلح، آبادانی معابد و آزادی ادیان (اینکه هر کس در دین خود آزاد باشد) سخن می‌گوید.
فرضیه حفظ آرامگاه توسط یهودیان
فرضیه‌ای مطرح شده است مبنی بر اینکه سالم ماندن آرامگاه کوروش ممکن است نتیجه یک آگاهی پنهان بوده باشد. از آنجا که کوروش در تورات به عنوان نجات‌دهنده قوم یهود یاد شده است، احتمال دارد گروهی آگاهانه برای حفظ این بنا، آن را به نام مادر سلیمان (شخصیتی یهودی) معرفی کرده و بدین ترتیب آن را در طول قرون، از تخریب حفظ و نگهداری کرده‌اند.